Avilés (conocida antiguamente n'asturianu como Abiyés) ye un conceyu, una parroquia y una Villa d'Asturies. El conceyu tien una población empadronada de , siendo la tercera capital municipal en población d'Asturies, en númberu d'habitantes. El conceyu ye unu de los venti conceyos arrexuntaos que formen l'área metropolitana central d'Asturies.
Símbolos
La bandera y l'escudu d'Avilés vienen definíos nel Manual d'Identidá Corporativa del Conceyu d'Avilés, anque carecen de sanción llegal. La tradición diz que'l so orixe ta na participación del marineru avilesín Rui-Pérez na conquista de Sevilla pol rei Fernandu III en 1248. Diba'l mandu d'un barcu que tenía na proa una sierra cola que frañó les cadenes tendíes ente les Torres del Oru y que nun-yos dexaba pasar pel ríu Guadalquivir.
Xeografía thumb|left|265px|Ría d'Avilés miniatura|Ortofotomapa d'Avilés Avilés ye un conceyu de 25'34 quilómetros cuadraos de superficie que representa'l 0,239% d'estensión d'Asturies, asitiáu nel centru de la costa asturiana y a 26 km d'Uviéu. Llenda cola mar Cantábrica al norte y colos conceyos de Gozón al este, Corvera al sur y Castrillón ya Illas al oeste. Los nucleos de población con más habitantes del conceyu d'Avilés son, per esti orde: Avilés capital, Miranda, Heros, Caliero, Tabliella y Sablera.
Tola so superficie repártese ente la rasa costera y los montes que lu zarren pel sur, anque ye la ría d'Avilés que ta encaxada na rasa, la que continúa al interior del Cabu Peñes y siña la morfoloxía del territoriu. La ría ocupa'l 3% de tola superficie, llegando depués de tres milles de muelles fasta'l centru la ciudá que ta na so oriella occidental que permitió l'asentamientu históricu de la población, yá qu'esta fuexa ye baxa y plana frente a les altures de Carbayedos, Tuñes o L'Estrellín nel llau aviesu.
Tien una población de 84.202 habitantes. N'ella ta'l segundu puertu n'importancia d'Asturies, la so posición central-y da'l privilexáu puestu de tar nel nuedu de comunicaciones, incluyíu l'aeropuertu d'Asturies a 14 quilómetros.
La so capital col mesmu nome que'l conceyu (falar d'Avilés ciudá y Avilés conceyu ye sinónimu), ta asitiada na oriella de la ría, foi tierra de marinería y comerciu y el primer puertu d'Asturies.
La so rápida industrialización traxo una masiva emigración y con ello una gran medra en toles estayes. Avilés ye una de les trés ciudaes asturianes más importantes y la tercera en cuantes a población.
Parroquies
Historia Pre-historia y Dómina Antigua Anque hasta que nel añu 741 el rei Alfonsu I nun cartafueyu fala del Castiellu de Gauzón nun se fai referencia dalguna a Avilés (o el so entornu), ya se topen hachos del paleolíticu como l'hachu de Trelles de La Maruca o tres hachos neolíticos topaos na Rocica.
Hai autores que falen de que dalgunos de los restos de cerámica prieta atopaos n'Avilés correspuenden a époques prerromanes.
Pal añu 19 e.C. los romanos yá ocupen Asturies, el topónimu d'Avilés tien el so orixe n'Abilius (nome romanu), otros topónimos del conceyu como Llaranes tamién tienen un orixe llatín.
Con testos en llatín apaez una estela antropomorfa en Molleda, asina como delles monedes y restos que sitomaticen la fuerte romanización de la zona.
Nos sieglos V, VI y VII son los visigodos los que pasen a ocupar la zona, si bien la so influyencia nun ye comparable a la de Roma y apenes s'atopen restos.
Edá Media thumb|150px|Escudu de Castrillón. Nun cartafueyu d'Alfonsu I cítase per primer vegada al castiellu de Gauzón, una fortaleza fecha enriba del Peñón de Raices pa protexer la bocana de la ría. Munchos autores defenden que la defensa databa yá del Imperiu romanu, mientres otros afirmen que foi construyíu pola monarquía asturiana. Lo que sí ye sabío ye qu'Alfonsu III recostrúi'l Castiellu, finando'l sieglu IX, cola fin de defender Avilés d'ataques navales árabes y viquingos. Nel añu 901 emplégase como cárcel pa García I, que dempués quedaríase col reinu de Lleón. Nel añu 905 Alfonsu III manda llevantar una capiella a San Salvador y mándala consagrar por tres obispos. Yá nel añu 908 ye cuando manden facer nel Castiellu la Cruz de la Victoria, xoya de la orfebrería prerrománica y simbolu d'Asturies dende entós.
Güei nun queden más qu'esquicios de los cimientos del Castiellu, y entá sigue ensin escavar. El conceyu de Castrillón amuesa una clara referencia al Castiellu nel so escudu, u pue vese a manzorga'l propiu Castiellu cola la Cruz de la Victoria enriba (a mandrecha ta representáu'l escudu d'armes d'Avilés).
L'asitiamientu de la villa marcó'l so destín tanto por ser el puertu d'Uviéu, a menos d'una xornada de camín fácil, como pola so ría que xebra la ciudá en dos, tanto xeográficamente como económicamente, pesca en Sabugo y comerciu y artesanía na villa amurallada.
En 1085, Alfonsu VI dio-y un fueru a Avilés, onde yá esistía una población dende tiempos romanos. El fueru d'Avilés-y da categoría de Villa de Realengu y a lo llargo de la Edá Media sofitará siempre a la corona castellana, a quien-y paga impuestos. Avilés nunca foi feudu nin tuvo otru tribunal competente que los reales. El fueru d'Alfonsu VI, que se conserva nel Archivu Municipal en pergamín una copia romanceada, xoya histórica, llingüística y xurídica pola que la villa alquier categoría de realengu, ensin sometimientu señorial y con unos privilexos económicos y civiles, guardando una inquebrantable fidelidá a la corona. Nesta dómina, Avilés amosó'l so valir estratéxicu no económicu, col monopoliu del sal, teniendo'l so atroxamientu y distribución. Tamién hai de rescamplar el so comerciu marítimu, que percorría dende los cabos de la mar Cantábrica al comerciu col Norte d'Europa, Portugal, Francia y la Península. El privilexu ye repetidamente confirmáu polos reis, amás d'enantáu y mandáu respetar cuando los porgüeyos señoriales o de les comunidaes trataben d'imponese. El primer documentu perdióse nuna data incierta y el conserváu ye una copia de 1289, según confirmación fecha pol rei Alfonsu VII l'Emperador en 1155. Les fuertes muralles de la villa y la so llei ufríen llibertá y seguranza frente al poder de los señores y de la Ilesia. La llibertá comercial foi dada dende “la mar hasta León”, siendo llueu ampliada por Fernandu IV a tolos reinos de Lleón y Castiella, sacante Murcia, Toledo y Sevilla.
El fueru tien un gran interés llingüísticu, harmonizando romances tan estremaos como l'asturianu y el provenzal, frutu de la estrecha rellación colos puertos de Francia. A diferencia de los fueros d'Estella o Jaca, que tán básicamente en romance provenzal, el fueru d'Avilés amuesa una cierta integración de la población estranxero na ciudá.
Ente los sieglos XII y XVI Avilés vive un momentu d'esplendor mercantil al traviés del tráficu portuariu; nos cais depositábense munches mercancíes destinaes al mercáu d'Uviéu, lo que dio llugar a querelles ente dambes poblaciones pol repartu de tases y tributos. N'Avilés alcontrábase l'alfolí del sal d'Asturies y Lleón, distribuyendo la producción de salines gallegues, portugueses, franceses ya inclusive andaluces. En 1309 Fernandu IV concede al alfolí d'Avilés los conceyos de Gozón, Illas, Carreño, Castrillón y Corvera. La muria qu'arrodiaba la villa foi'l condicionante de más importancia de la distribución urbanística. De los fuertes muros, baltiaos en 1818, namás que queden esquicios visibles amestaos al palaciu de Campouagráu. D'esta dómina conservase'l palaciu de Valdecarzana o casa de Pedro'l Cruel o de la Baragaña, que foi agospiu y rula de dalgún burgués medieval. Nel añu 1479 produzse una gran quema na villa; los Reis Católicos conceden delles mercedes a la villa p'aidar nel so recobramientu, como la concesión del mercáu selmanal de los llunes que sigue celebrándose. N'aquella dómina había manches perllargues de viesques na redolada, que s'emplegaríen pa la construcción de buques pa les naves de l'Armada Invencible, galeones y galeres pal serviciu de los Austries. Munchos marinos avilesinos intervienen en fechos d'armes notables. Suel dicise que Rui Pérez (anque pesquises caberes indiquen que'l nome correutu ye Rui González) capitaneaba ún de los navíos de la escuadra de Ramón de Bonifaz que cola so sierra na proa curtió la ponte de tables de Triana que permitió a los cristianos conquistar Sevilla, fecho que se remembra nel escudu de la villa. Otru marín célebre ye Pedro Menéndez de Avilés, primer adelantáu de la Florida.
Cola Edá Moderna el puertu d'Avilés tan importante, entamó a cayer nuna crisis mercantil, pero otros sectores tomaron el so relevu, como foi sobremanera'l sector agrícola que tuvo grandes meyores nos cultivos tradicionales y tamién rescampla la entrada del maíz. N'aquella dómina de frecuentes engarradielles con ingleses y franceses, el castiellu de San Xuan de Nieva foi atacáu munches vegaes por corsarios d'estes nacionalidaes. Personaxes como Bances Candamo y Carreño Miranda rescamplen nel panorama cultural de la dómina.
Dómina Contemporánea
En mayu de 1809 avanzó sobre Avilés la brigada napoleónica de Marcognet, a la que trataron d'aparar los vecinos, siendo derrotaos en Valliniello. Prodúxose una carga pela ponte de San Sebastián na que morrieron doscientos homes. Los franceses ocuparon el palaciu de Campusagráu, organizándose la resistencia per aciu d'emboscaes nes cais escontra soldaos aisllaos o en pequeñu númberu. Tan eficaz foi esta estratexa que'l xeneral Kellerman mandó una orde a les autoridaes llocales faciéndo-yos responsables de les vides de los sos soldaos.
Nes guerres carlistes delles partíes pasaron pela villa, como la del xeneral Sanz. Nel sieglu XIX constrúyese la dársena de San Xuan de Nieva, nueves industries como la fundición d'Arnáu y telares, traese'l telégrafu, y el ferrocarril y desécase la ría na zona onde ta asitiáu anguaño'l parque del Muelle, xuniendo'l nucleu marineru de Sabugo y la Villa.
La industrialización entama nel sieglu XIX col allugamientu, ente otres, de la Real Compañía Asturiana de Mines nel conceyu vecín de Castrillón, comerciabense productos gracies al puertu d'Avilés. thumb|left|270px|Puertu d'Avilés anguaño. En 1891 instálase l'allumáu llétricu, siendo, daquella villa burguesa, ún de los primeros llugares del estáu en disponer d'esti serviciu. En 1893 el Doctor Claudio Luanco crea la fiesta del Bollu, que sigue celebrándose anguaño con gran aceutación. El sieglu XX marca l'esporpolle industrial d'Avilés, con socesives ampliaciones del puertu, amás d'ello, asocedíos como la Revolución Asturiana de 1934 y la Guerra Civil Española dexaron el so niciu de muerte n'Avilés.
El complexu industrial d'Avilés consolidóse nos años cincuenta cola instalación en dambes márxenes de la ría grandes plantes productives, como la siderúrxica d'Ensidesa (1951), que llueu llamaríase CSI, Aceralia y anguaño Arcelor-Mittal, o les pertenecientes a Cristalería Española (1952), a la Empresa Nacional d'Aluminiu (1958), llueu llamada Inespal y darréu Alcoa, a Asturiana de Zinc (1959), o a la reconvertida Real Compañía Asturiana de Mines, n'Arnáu, absorbida col tiempu pola anterior. A éstes añadiéronse-y perpoques más hasta los últimos años de los ochenta, periodu nel que, a la crisis de les grandes plantes productives, socedió-y una notable diversificación del sector industrial, anque non tan amplia como yera d'esperar.
La tercera etapa entama cola apaición de la famosa "Reconversión Industrial", ye dicir, otra miente de llamar al pieslle d'industries y a los amenorgamientos masivos de plantíes.