El Principáu d'Asturies (Principao d'Asturias en gallegoasturianu, Principado de Asturias en castellanu) o simplemente Asturies ye una comunidá autónoma uniprovincial d'España. Asítiase nel noroeste de la Península Ibérica llendando al norte col mar Cantábricu, al oeste con Galicia, al este con Cantabria y al sur con Castiella y Llión.
Recibe'l nome de Principáu por razones históriques, al ostentar l'herederu de la Corona d'España'l títulu nobiliariu de «Príncipe d'Asturies».
Asturies tien una población de repartíos per un territoriu de 10.603,57 km² dividíu alministrativamente en 78 conceyos. La so capital ye la ciudá d'Uviéu, mentes que Xixón ye la llocalidá más poblada. Otros conceyos con gran población son Avilés, Siero, Mieres o Llangréu.
Asturies según el so Estatutu d'Autonomía ta considerada comunidá histórica nel so artículu 1. Poseye un muérganu d'autogobiernu d'orixe medieval llamáu Xunta Xeneral fundáu nel añu 1388, como consecuencia de la so tresformación en Principáu por orde de Xuan I de Castiella. Tamién poseye dos idiomes propios, l'asturianu y el gallegoasturianu, llingües que, nun siendo consideraes oficiales, cuenten con un estatus xurídicu de proteición.
Toponimia El términu Asturies, vien dau pol nome de los sos antiguos pobladores, los ástures, primitivos habitantes de les ribes del ríu Ástura (l'Esla) hasta la dominación romana. El nome d'Ástures englobaba non solo a los de la Meseta (cismontanos) sinón tamién a la xente del norte (tresmontanos).
Ye bien dable que l'etnónimu Ástures designare nun principiu a una de les munches tribus que más tarde pasaren a definir un conxuntu de xentilidaes baxo un mesmu nome por asemeyu, como asina asocedió ente los Galaicos colos Kallaekos. De toles maneres, nun paez haber dulda que los Stures tomaren el nome del ríu qu'habitaben, el Stura (Esla).
La etimoloxía rellaciona Astura cola raíz pie (protoindoeuropéu) *Steu-r (Pokorny: 1004-1010) "ampliu, enancháu" qu'aplicao a una corriente fluvial pudiere significar tamién "pasu abegosu". Amás de ser un axetivu afayadizu pa designar al ríu más importante del territoriu ástur, nun ofrez oxeción llingüística nenguna. Ye propio del celta camudar el diptongu ie *Eu, primero en *Ou, y dempués en *U (Teutates > Touta > Tutatis). Y una bona prueba d'ello dánosla Estrabón cuando trescribe'l nome antiguu na forma Astoures.
El raigañu caltiénse nel sánscritu Sthūrá "enancháu, trupu"; avésticu Stūra "ampliu, enancháu, llargu"; xermanu Stūr "ampliu"; islandés Stūra y les más variaes formes del alemán y anglosaxón Stieren, Stiuri, Stiura, Stiure, Steuer, Stēor, etc. Y, magar que nun s'afayen fácilmente vocablos derivaos d'esta raíz nes llingües celtes de güei, tuvo de ser d'usu común nel galu, darréu la bayura d'hidrónimos conseñaos: na Bretaña, Pliniu glosa'l Stur y un Sturia na boca l'Elba. Na Galia Cisalpina asitiábase la tribu de los esturos y un ríu Stura.
Anguaño trés ríos en Kent, Suffolk y Dorset, llámense Stour, amás del Esla en Llión (Astura) y un regatu de nome Astuera en Llastres (Colunga).
Suxeríerase otra hipótesis: Astura pue remanecer del euskera: asturu (suerte), aztikeria (maxa), aztura (vezu), o asta y ura (peña y agua respeutivamente), y en tal casu sería orixinalmente una designación de los vascones pa los celtes o la rexón qu'ocupaben.
El mesmu hidronímicu Ástura documéntase como Estola nel oriente d'Asturies nun escritu de 1147 pa referise al ríu Seya, al que los romanos llamaríen simplemente como fluvium.
Historia
thumb|260px|El Reinu d'Asturies nel añu 750 d.C Ocupada por grupos humanos dende'l Paleolíticu Inferior, nel superior Asturies carauterizóse poles pintures rupestres de la so rexón oriental. Nel Mesolíticu desendolcóse una cultura orixinal, l'asturiense, introduciéndose darréu la Edá del Bronce identificada polos sos megalitos y túmulos. Na Edá del Fierro, el territoriu tuvo sometíu a la influyencia cultural celta. Con raíces na tradición llocal del Bronce Final Atlánticu, desenrolláronse un conxuntu de comunidaes que construyiríen y habitaríen en castros. Estes poblaciones evolucionaríen llocalmente a lo llargo de tol primer mileniu enantes de la nuesa era, hasta l'arribada de los romanos al noroeste peninsular, que percibiríen a diches poblaciones como parte d'una materialidá étnica (los ástures) que nun correspondería cola realidá, ya que difícilmente eses comunidaes caltendríen una conciencia clara de pertenencia a una estructura socio-política más allá d'entidaes llocales, comarcales, estructuraes n'unidaes territoriales como valles o cuenques fluviales.
La conquista romana ente'l 29 e.C. y el 19 e.C., fadría entrar a Asturies na Historia. Nesti periodu romanu destaquen les esplotaciones auríferes realizaes pol Estáu Romanu, col oru del occidente asturianu como centru del esquema territorial n'época alto-imperial. La esplotación minera decayería nos sieglos II-III d.C., en favor de les mines romanes de la rexón de la Dacia, conquistada pal Imperiu entóncenes. L'otru esquema complementariu d'estos momentos seríen les esplotaciones agropecuaries; les villes romanes como les de Veranes (Xixón) o Memorana (Ḷḷena), amás del surdimientu de nucleos fortificaos como Sessio (Xixón). thumb|right|260px|Cuadonga. Tres más d'un sieglu ensin presencia forana, los suevos y los visigodos ocuparon el territoriu nel sieglu VI, anque'l so grau d'influyencia cultural y política ye tovía discutíu ente los historiadores. L'abanicu va ente los que defenden la independencia dafechu del Reinu de Toledo hasta los que falen d'una total visigotización. Magar, les escavaciones arqueolóxiques más recientes faen suponer la presencia d'una estructura política indíxena estable dende mediaos del sieglu VII, dando mayor verosimilitú a la postura primera. Nel sieglu VIII nel contestu de la conquista musulmana de la Península Ibérica Asturies amuésase como un área de difícil penetración y influyencia, si bien el grau de presencia musulmana tamién ye un tema debatíu. Acordies col mitu, establezse en 722 la independencia del Reinu d'Asturies tres la victoria de Pelayu na batalla de Cuadonga. De magar entós, esti reinu escomienza la so espansión, incorporando baxo la so órbita'l desiertu demográficu dende'l ríu Eo hasta'l Dueru, creando per esti periodu un arte propiu, l'arte asturianu, estendíu pelos sos dominios, hasta'l sur de Galicia. Nel sieglu X el centru de poder treslládase dende Uviéu a Llión, dando llugar al Reinu de Llión. Dende esi momentu l'aislamientu favorecíu pola Cordelera Cantábrica, el treslláu de los centros de decisión del Reinu y el movimientu de la frontera colos reinos de taifes d'al-Ándalus fai que les referencies históriques seyan escases. Tres la rebelión del fíu d'Enrique II de Trestámara, créase'l Principáu d'Asturies. Hebo dellos intentos d'independencia, los más conocíos fueron los del conde Gonzalo Peláez o la reina Urraca, qu'inda consiguiendo importantes victories al final fueron derrotaos poles tropes de Castiella. thumb|260px|Imaxe de la cara anterior de la Cruz de la Victoria.
Nel sieglu XVI algamó pela primer vegada los 100.000 habitantes, duplicándose cola llegada del maíz americano nel sieglu siguiente.
El 8 de mayu de 1808, la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies declárase soberana y declára-y la guerra a Francia, siendo la primer institución d'España en refugar la invasión. Asturies solicida ayuda a Inglaterra de manera oficial, unviando emisarios a esti país. Nesi momentu fórmense cuerpos militares propios como'l Reximientu de Candás y Lluanco. El 1 de xineru de 1820, l'oficial Rafael del Riego, oriundu de Tuña (Tinéu), sublévase en Cádiz proclamando la Constitución de 1812.
Dende 1830 entama la esplotación del carbón, aniciando la revolución industrial nel país, especialmente na zona centru del Principáu. Más tarde establécense otres industries siderúrxiques puxantes en La Felguera, Mieres y Xixón nel sieglu XIX, y n'Avilés na segunda metá del XX, arriendes de la industria naval dende'l XIX.
El 6 d'ochobre de 1934 la cuenca minera entama un alzamientu revolucionariu contra'l gobiernu de la CEDA recién constituyíu, dalgo qu'entendíen como un avance del fascismu n'España y el so cabezaleru José María Gil Robles yera consideráu por munchos como'l «Hitler» español. La Revolución de 1934 duró 14 díes, siendo reprimida duramente pol exércitu de la Segunda República Española. Nel corriente d'esta sulevación minera proclámase la República d'Obreros y Campesinos d'Asturies.
Na revolución d'ochobre, protagonizada polos mineros de les Cuenques, Uviéu queda afarada en bona parte: lleguen a quemase, ente otros edificios, el de la Universidá, atacáu polos revolucionarios, que cuntaba con una biblioteca na que guardaba fondos bibliográficos de valor estraordinariu que nun se pudieron recuperar, o'l teatru Campoamor, nesti casu prendíu poles fuercies gubernamentales. La Cámara Santa na Catedral, foi dinamitada, anque pudieron salvase les sos ayalgues.
El 18 de xunetu de 1936, col xeneral Francisco Franco Bahamonde como cabezaleru, una parte del exércitu español sulevóse contra'l Gobiernu de la II República, dando empiezu a la Guerra Civil. N'Astuties el conflictu divídese en dos bandos, al sumase Uviéu al güelpe d'estáu del 18 de xunetu.
El 24 d'agostu de 1937 proclámase en Xixón el Conseyu Soberanu d'Asturies y Llión, presidíu pol dirixente sindical y socialista Belarmino Tomás que llegó a solicitar l'ingresu na Sociedá de Naciones. El 20 d'ochobre de 1937 acaba'l conflictu cola victoria de les tropes nacionalistes nel frente norte, y l'exiliu de los miembros del Conseyu Soberanu.
Nos años 60 y 70, nel términu d'una dura represión a lo llargo de los cuarenta años de dictadura franquista, la política proteicionista fadría d'Asturies la sesta provincia más rica d'España, propiciao tamién poles nacionalizaciones de la minería, siderurxa y del sector naval. Nel añu 1974 apaez el llamáu surdimientu, época de renacencia cultural y llinguística asturianes promovida por organizaciones asturianistes como Conceyu Bable, al tiempu qu'esporpollaba movimientu autonomista. En 1979 recupérense los ayuntamientos democráticos y en 1982 concédese l'Autonomía. Destaca tamién la influyencia escasa del asturianismu políticu, encabezada entóncenes pol Partíu Asturianista, que solo algamó representación na Xunta Xeneral en dos ocasiones (III y IV llexislatures)
Fuertemente afeutáu pola reconversión industrial de la década de 1990, el Principáu tenta güei de potenciar los sos recursos paisaxísticos y naturales con vistes al sector turísticu.
Xeografía física thumb|right|360px|Mapa d'Asturies (añu 2010). thumb|right|360px|Semeya d'Asturies fecha dende un satélite en xineru de 2003. Asturies tien una superfície aproximada de 10.603,57 km². Llenda al norte col mar Cantábricu, al oeste con Galicia, al sur cola provincia de Llión y al este con Cantabria. La so situación xeográfica favoreció un aislamientu históricu cola Meseta y un acercamientu de les rellaciones mercantiles y de comunicación col llamáu Arcu Atlánticu.
Cerca del 73% del territoriu asturianu dedícase a superficie forestal; el 24,7% a cultivu y paciones y el 2,27% a aries urbanes o d'usu artificial del suelu.Gaspar Melchor de Xovellanos. Discurso económico sobre los medios de promover la felicidad en Asturias, 1781: «https://www.elcomercio.es/20130514/asturias/superficie-asturias-corresponde-forestal-201305141328.html»
Llocalización Divisiones alministratives
Tres la muerte del rei Pelayo (737), el territoriu asturianu algamaba cásique'l d'anguaño.
Ye nel llibru Liber Testamentorum pelayanu del sieglu XII, onde se define'l territoriu de la provincia asturiense del Reinu de Llión:
Intra fines asturiarum a pirineis montibus usque in ora maris a flumine magno quod dicitur Ove usque in flumin quod dicitur Deva
(Según elli, el territoriu asturianu defínese ente los montes cantábricos y la mar, y dende'l ríu Eo fasta'l ríu Deva).