L'asturianu central ye una de les variedaes del asturianu que se fala n'Asturies. Espárdese ente'l ríu Seya y una llinia que va de Ḷḷena a la boca del ríu Nalón. Ye la variante modelu de llingua escrita.
Principales carauterístiques:
Caltenimientu de /f/ llatina, isoglosa que lu xebra del Asturianu oriental.
Plural femenín -es. Con too, nun ye esti un fustaxe definitoriu de la fala central. En primeres porque'l plural femenín -es dase tamién nel asturianu occidental (Les Regueres) y en segundes, porque hai dellos conceyos centrales (p. ex. Ḷḷena y Ayer) que faen el plural femenín en -as.
Monoptongación de los diptongos /ou/, /ei/ en /o/ y /e/: güe.
Neutru de materia. lleche frío - llechi friu, carne tienro - carne tienra. Isoglosa que lu xebra del Asturianu occidental.
!'!!asturianu central sureñu!!asturianu central del Valle'l Nalón!!asturianu central nortizu!!asturianu centro-oriental'|----- |Monoptongación /ou/, /ei/ > /o/, /e/||si||si||si||si
|neutro materia -o y triple artículu||si||si||si||non
|Metafonía||si||si||non||non
|ḷḷ-||si||non||non||non
|-es / -en||non/si||si||si||si
Fales con carauterístiques propies:
Fala del Monte central o central sureñuJesús Suárez López"Atlas Sonoru de la llingua asturiana III. Montaña central". Ed. Edita: Muséu del Pueblu d'Asturies. Xixón. 2006.
Abarca los conceyos d'Ayer, Ḷḷena, Riosa, Mieres, y Morcín y espárdese peles tierres lleoneses de los ArgüeyosHéctor García Gil "El asturiano-leonés central en la provincia de León". Ed. Fundación Instituto Castellano y Leonés de la Lengua. 1997. Carauterizáse polos tres grandes trazos comunes a tol asturianu central (monoptongación de diptongos decrecientes, mantenencia de la /f-/ inicial llatina y axetivos de tres terminaciones (malu / mala /malo) y neutru de materia en /-o/. Amás amuesa los siguientes trazos ermunos:
Plurales -as, -an nel sur de Ayer, Ḷḷena y Argüeyos: morcieḷḷas, mentanto que -es, -en nel norte Ayer y los conceyos de Riosa, Mieres y Morcín: morcieḷḷes.
"che vaquera" o soníu /ḷḷ/ viniente de l- y -ll-: caxieḷḷo, ḷḷú, eḷḷo, /j/ pa los grupos cl-, pl- y gl-: yamar, yegar, yave, yana.
Metafonía con /-u/ final /o/ > /u/, /e/ > /i/ y /a/ > /e/: viíyu, puilu, surdu, ḷḷúu, ḷḷoriru 'lloréu', melu, moyéuÁlvaro Árias Cabal "Metafonía en Felechosa (Ayer). Caltenimientu de la inflesión ensin -u final". Lletres asturianes 46. Ed. ALLA. Uviéu 1982..
Metafonía con /-i/ final. Dacuando dánse exemplos y asina se conseñen: nuichi, ayiri, isti, isi, ḷḷichi, ḷḷuiñi, terdi, de beldri, fixi, trixi, vini, ebri 'abri tu', riñi, durmiM. Dolores Alonso "Notas sobre el bable de Morcín". En Archivum nu. 4. Ed. Universidá d'Uviéu.
Metafonía con /-a/ final /á/ > /e/ cuando del mediu ye zarrada: Asina plátiga > plétiga, á(g)uila > é(g)uila, água > égua, árguma > èrguma, llárima > llérima, etc. X. LL. García Árias "Aspeutos evolutivos del vocalismu nel dominiu astur". Lletres asturianes 82. Ed. ALLA. Uviéu 2003.X. LL. García Árias "Nueos datos d'evolución fónica" Lletres asturianes 46. Ed. ALLA. Uviéu 1992.
Cayida xeneral de les oclusives sonores /b/ y /d/ ente vocales: boa 'boda', ḷḷúu 'llobu', arría, coḷḷáa, queu 'cabu', queó 'quedó', naar, apoeréu 'apoderáu', Dios m'ayúe, andar de fetu muéu 'andar de mudanza'.
N'Ayer, mesmo que nel quirosán, soníu /ts/ pal grupu ch: tsar, quetsu 'cachu'.
Sacante la metada norte de Mieres y el conceyu Morcín, non patalización del axugu -nn-: cabana.
3er. pp pasáu perfeutu en -oren: punxoren, llamoren, dispertoren.
N'Ayer, Mieres y Ḷḷena 3er p.s. del perfeutu pa la segunda y tercer conxugación en -u: volvú, morrú, metú 'metió'.
En Ḷḷena oxetu indireutu en -ḷḷe: díxo-ḷḷe, nun-ḷḷe tocó, que-ḷḷe metiera, quitái-ḷḷevos.
En Ḷḷena y Riosa mantenencia o enxertu de -e paragóxica tres llíquda -r / -l: colare, cuntare, curiare, dormire, escurecere, habitare, rezare, ḷḷare, ḷḷorare, ḷḷugare, muyere, corrale, particulare, pore.
Tamién aspiración de la F- inicial delantre los diptongos -ue- / -ui-: en zones: ḥuera, ḥuerte, ḥueyes, ḥuibu, ḥuemos.
En Quirós y aldeas limítrofes de Ḷḷena, diptongación en -oi-: "coisa", "oiro", "toiro"
Fala del Valle'l NalónJesús Suárez López y Jorge A. García Fernández "Atlas Sonoru de la llingua asturiana IV. El Valle'l Nalón". Ed. Edita: Muséu del Pueblu d'Asturies. Xixón. 2007.
Abarca los conceyos de Bimenes, Llangréu, Samartín del Rei Aurelio, Llaviana, y Sobrescobiu. Carauterizáse polos tres grandes trazos comunes a tol asturianu central (monoptongación de diptongos decrecientes, mantenencia de la F- inicial llatina y axetivos de tres terminaciones (malu / mala /malo) y neutru de materia en -o (un fierru / materia fierro). Amás amuesa los siguientes trazos ermunos:
Plurales femeninos en -es.
Metafonía con /-u/ final de mou que: á > ó / é > í / ó > ú. cuintu, tuntu, güirtu, esconu, casóu, moyóu, matóndolu.
Metafonía con /-i/ final nos demostrativos aquilli, isti, isi, nel pronome masculín illi, na primer persona singular del perfeutu vini, trixi, fici, y nos imperativos de -er/-ir: bibi, cumi, curri, durmiSara Gutiérrez Rodríguez "Aspeutos de la toponimia y fala de Villoria". Lletres Asturianes nu. 66. Ed. ALLA. Uviéu.
Metafonía con /-a/ final /á/ > /e/ cuando del mediu ye zarrada: Asina plátiga > plétiga, á(g)uila > é(g)uila, água > égua, árguma > èrguma, llárima > llérima, etc.
Cayía xeneral de les oclusives sonores /b/ y /d/ ente vocales: vegáa, día 'diba', buega 'bodega', fégau, díemos, táemos, llamaen, reúndu, piozu 'pedazu', polgaúres, queaba, teyaín.
L'aspiración de la F- inicial delantre los diptongos -ue- / -ui-: ḥuera, ḥuerte, ḥueyes, ḥuibu, ḥuemos.
3er p.p.s. ye.
En Llangréu y Bimenes pieslle de la vocal átona na terminación de los plurales masculinos (-os > -us) y femeninos (-es > -is)M. T. C. García Álvarez. "Morfología verbal del bable de Bimenes". En Archivum nu. 10. Ed. Universidá d'Uviéu: lus güeyus, lis llágrimis, lis perris, patatis, pesetis, quilus, bercis, lis fariñis, ḥueyis, lus picaoris, vaquis, minerus; frente a los plurales en -os y -es que se constaten en Samartín del Rei Aurelio, Llaviana y Sobrescobiu.
En Llangréu y Bimenes pieslle de la vocal átona final (-e > -i) apaez en desinencies verbales de la 2ª p: Tu andis, Tu andábis, Vos andábiis, Tu andesti, Vos andestis, y 3ª pp: andin, comin, tusin, andabin, comíin, tusíin, frente a les terminaciones ensin cierre vocálicu de: marchabes, atizaben, comíes, facíen de Llaviana y Sobrescobiu.
En Bimenes, formes pa la 3er pp de perfeutu trixén 'truxeren', fixén 'fixeren' y viniín 'vinieren': Si non habién tomóu el vino non cayén 'si non hubieren tomao el vino nun cayeran'. Ye trazu únicu nel asturianu pero que repítese en tierres estremeñes: truhún 'truxeren'.
En SobrescobiuOliva Armayo González. "Algunas aportaciones al estudio del bable central". Ed. Boletín IDEA nᵘ.33. Uviéu. 1958. dáse una faliella con carauterístiques singulares:
- Artículos: el, a, o, os, es pero direutos –lo/-la/-los/-les.
- Indefiníos: un, úa (dalgúa, nengúa) unos, unes.
- Perda de /L/ cuando'l direutu sigue al indireutu: cúntameo, cuntáteo.
- Palatalización del oxetu direutu llu, lla, llo, llos, lles tres d'infinitivu.
- Monoptongación de diptongos: fo, vo, mu, do.
- Frente al restu del Valle conxunción copulativa: e.
- Concasa con Llaviana na forma del pronome personal ílli 'él'.
- Resultáu -n- pal grupu etimolóxicu -nn-: cabanaAna Mª Cano González. 'Estudios de diacronía asturiana (1)'. Ed. Academia de la Llingua Asturiana. Uviéu. 2008..
Asturianu centro-oriental
Abarca los conceyos de Colunga, Caravia, Cabranes, Piloña, Casu, Ponga y oeste de Parres. Carauterizáse colos trazos comunes a tol asturianu central na monoptongación de diptongos decrecientes y la mantenencia de la F- inicial llatina, y xébrase d'otres fales centrales en que fai axetivos de dos terminaciones (malu / mala) y neutru de materia en -u como n'asturianu oriental: fariña añeyu, mantega nidiu. Amás amuesa los siguientes trazos:
- Plurales -es, -en.
- Verbu ser ensin diptongar: Xuan e fatu, Eren munchos.
- /ḥ/ ante diptongu /ue/: ḥuerza, ḥueyes, ḥuerenMª Xosefa Canellada El bable de Cabranespx. 16 .Ed.ALLA. 1996.
- él > élli.
- Formes verbales en -in pa la 3 p.p. del imperfeutu pa los verbos -er, -ir: perdíinse, caíinse, facíin.
- Reducción de diptongos /ui/, /oi/: fo, vo, mu, do, sos fatos, y /-ei/: Llué 'llueye' < *lolii, güé 'güey' < *hodie, bué 'güei' < *bovis.
- Perda de -R del infinitivu al dir siguío d'artículu. curiá'les oveyes.
- Palatalización de n- nel aniciu de pallabra: ñabos, ñariz, ñabayaMª Xosefa Canellada "El bable de Cabranes". Ed. Academia de la Llingua Asturiana. Uviéu 1996.
- Nel puertu Llastres resultáu -n- pal grupu etimolóxicu -nn-: Penote, Penayu, faneca, escanu, nenu, cabana'', etc.
Referencies
Categoría:Dominiu llingüísticu astur Categoría:Idioma asturianu Categoría:Asturianu central