Granyén (en castellano y oficialment Grañén) ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca situato en a comarca d'os Monegros. A suya población ye de habitants en una superficie de 124 km² con una densidat de población de hab/km². O termín municipal comprende tamién os lugars de Callén, Curbe, Fraella y Montesusín. thumb|200px|Torre d'a Ilesia parroquial de Granyén. O suyo casco antigo se devanta sobre un suau tozal, a o piet d'a ilesia parroquial de Sant Chaime y a la uembra d'as restas de l'antigo castiello, y domina a o nuclio moderno, surtito, abaixo en a plana, y que s'estendilla enta la estación de ferrocarril, chunto a la carretera.Historia de Granyén en a pachina web d'o Concello de Granyén (en castellano).
Granyén tamién ye un important nyudo de comunicación por ferrocarril, ya que por allí pasa la vía de Madrit-Barcelona, por Leida, antimás d'as carreteras que comunican con Uesca, Tardienta, Sarinyena, Tramacet y Salillas, entre atras localidaz...
S'estendilla o termín en l'ampla plana cheografica d'a Plana de Uesca, pero ya en tierras monegrinas transformatas en nuevos reganos por o canal d'o Flumen; o río homonimo redolía lo casco urbano, que ya feguraba como villa en 1785.
Granyén alza zaguerament una población cuasi perén por dencima d'os 1500 habitants. En o pasato estió merinato de Uesca y dimpués sobrecullida, vereda y correchimiento. Formó o suyo propio concello en 1834, con os monts de Curbe, Pompién, Sodeto y Tubo. Entre 1970 y 1980, se li chunioron Callén y Fraella. Conta también como agregatos os vicos (nuevos lugars de colonización) de Montesusín y Curbe.
Entre que o casco antigo alza la suya sabor, con edificios d'adoba y tapial, en a suya mayoría con as fronteras repellatas y encalsiatas; l'atro sector moderno, abaixo, se caracteriza por os suyos edificios de varias plantas de ladriello y por os suyos amplos vials, con grans espacios ubiertos y zonas achardinatas. Son dos nuclios urbanos bien diferenciatos y que forman, sin dembargo, un tot harmonico.
Situación y clima Granyén ye situato a 332 metros d'altaria sobre o livel d'a mar sobre a planura monegrina, a o norte d'a Val d'Ebro, amán d'o río Flumen. Ye a 23 km de distancia de Uesca, a capital d'a suya provincia. A suya temperatura anual ye de 14,2 ºC y a suya precipitación anual ye de 580 mm. thumb|600px|center|Mapa topografico de Granyén en castellano.
Toponimia O toponimo Granyén presenta a terminación -én, variant con imala d'a terminación toponimica -án, que deriva d'o sufixo latín -ANUS indicador de pertenencia. Gerhard Rohlfs y Joan Carles Membrado Tena lo interpretan a partir de GRANIANUS, formau a partir de l'antroponimo romano GRANIUS. Joan Carles Membrado Tena: Etimología y semántica de topónimos municipales valencianos y aragoneses. Actes de la VII Jornada d'Onomàstica. Xerica 2013. pp. 239-254, AVL, València.
Historia Edat Antiga y Meya D'orichen romano, o toponimo Granyén remera a un terratenient dito Granius. Manimenos, a historia documentata d'a localidat no escomencipia dica 1104. Poco dimpués de que se producise a Reconquiesta d'a zona, Granyén estió designato puesto de realengo. Sancho Inyiguez, conoixito a vegadas como Sancio Eneconnes, o suyo primer sinyor, se nombra en os documentos d'a colección diplomatica de Pero I, estudiatos y publicatos por o profesor Antonio Ubieto. thumb|200px|Envista parcial d'o retablo y altar d'a Ilesia de Granyén chunto a la imachen d'o Apostol Sant Chaime o Mayor. En 1198, o rei Pero II d'Aragón cedió a o bispe Ricardo de Uesca o dreito de patronato sobre a Ilesia de Granyén. En 1258, Chaime I entregó a Blasco de Maza os castiellos y villas de Granyén y Robres, que posteriorment estioron entregatos como sinyorías de baronía a Pero I d'Ayerbe, tamién primer barón d'Ayerbe y Arnueso. O puesto de Granyén pasó enta la Corona Reyal en 1372 por voluntat expresa de Pero IV d'Aragón.
Edat Moderna y Contemporania En o sieglo XVI a villa pasó a mans d'os poderosos duques de Villafermosa. D'ista epoca se conoix que Granyén heba uitanta casas, estando un puesto pertocant a l'archidiaconato de Sarrablo. En 1560, una visita ta la Ilesia de Granyén indicó que o retrablo mayor yera muito bueno, que heba un coro y cuatre campanas en a torre.
A postema enristió lo lugar en o sieglo XVIII, remanindo-ne libre nomás que una familia. En 1785, Granyén consiguió a categoría de villa, encara que, en 1792, continaba estando d'o Duque de Villafermosa. Cronicas d'a epoca refieren que a ilesia yera de construcción muit antiga y que enantaba retornada, ya que feba remango d'esvoldregada. A o cabo d'o sieglo, en 1797, a villa contaba con 152 casas. En 1849, Granyén estió designato concello independient.
Durando a Guerra Civil Espanyola, entre 1936 y 1939, en Granyén se situó un hespital de campanya que estió lo primer d'os devantatos en Espanya por o Spanish Medical Aid Committee u SMAC en as suyas siglas en anglés. Aparixe cuaternato en un poema de Tom Wintringham titulato "Granien - British Medical Unit".Pachina web smokestack-books.co.uk a on aparixe como muestra o poema "Granien – British Medical Unit" (en anglés).
En 2011, o primer premio d'o Sorteyo Extraordinario de Nadal d'a Lotería Nacional d'Espanya, mas conoixito como "o Gordo", recutió integrament en Granyén.
Escudo y bandera thumb|250px|Bandera de Granyén con o suyo escudo. En a primera lechislatura democratica y con a empenta de l'allora Concellero Municipal de Cultura y Fiestas Don Julián Jesús Castiella Hernández, s'enceta la busca de datos historicos sobre si en bella ocasión o concello de Granyén heba tenito escudo heraldico u bandera propia, pero ista busca resultó infructuosa.Escudo y bandera de Granyén en a pachina web d'o Concello de Granyén (en castellano).
Con l'asesoramiento de reconoixitos histodiadors tals como D. Antonio Durán, D. Federico Balaguer u D. Adolfo Castillo Genzor se realizó lo primer boceto, basau en os blasons d'as casas aristocraticas que de bella traza y a lo largo d'a suya historia heba tenito relación con a churisdicción granyenense: Casa Gurrea (sieglo XIV), Casa Torrellas (sieglo XV) y Ducau de Villafermosa (sieglo XVI), y lo signo identificativo d'a Sinyal Reyal.
Con ista emplantillada, se decide de fer una composición meyo partiu y trestallato, de traza que en o primer cuartel se coloca a insignia d'a Casa Torrellas, que seguntes García Ciprés, en os suyos estudios sobre linaches aragoneses, son en cuartel d'azur tres torres d'archent mal ordenatas (ye dicir, una entalto y dos abaixo); en o segundo cuartel, o d'a Casa Gurrea, en cuartel de gules (royo) bi ha dos lupos en palo y en pasants. En o tercer cuartel, aparixe a insignia d'a Sinyal Reyal. En o timbre apareix a Corona Reyal.
A bandera resulta estar en fundo azur en remeranza historica d'os pueblos celtas y con una randa cruzata d'archent como simbolo de paz y pureza.
Demografía Seguntes os datos publicatos por l'Instituto Nacional d'Estatistica l'1 de chinero de 2019, o numero actual d'habitants en Granyén yera 1762, nueu habitants mas que en l'anyo 2018. En o grafico siguient se puet veyer cuántos habitants ha tenito Granyén dende l'escomencipio d'o sieglo XX dica l'anyo 2019.www.foro-ciudad.com sobre Granyén (en castellano). thumb|600px|center|Evolución d'o numero d'habitants de Granyén.
En o tocant a lo puesto de naiximiento d'a población granyenense, seguntes datos publicatos por l'Instituto Nacional d'Estatistica procedents d'o padrón municipal de 2018, o 22,70% (398) d'os habitants empadronatos en o Municipio de Granyén son naixitos en dito municipio, o 64,18% son emigratos enta Granyén dende diferents puestos d'Espanya, o 43,30% (759) dende atros municipios d'a provincia de Uesca, o 9,70% (170) dende atras provincias d'a comunidat d'Aragón, l'11,18% (196) dende atras comunidaz autonomas y o 13,12% (230) son emigratos enta Granyén dende atros países. thumb|center|600px|Habitants granyenenses seguntes puesto de naiximiento en 2018.
Economía thumb|200px|Campos y industrias de Granyén. Agricultura A mecanización d'o campo suposó l'albandono de l'aladro romano, d'o trillo, d'os permenadors abríos y d'os viellos ligadorsB. Mott. El habla de Gistaín, Diputación Provincial de Huesca (“Estudios Altoaragoneses”, 29). 1989. ., que estioron esplazatos por potents trautors, pero también suposó un augmento d'a producción agricola.Economía de Granyén en a pachina web d'o Concello de Granyén (en castellano).
Podérbanos afirmar que cuasi exclusivament o producto mas común en a comarca ye o cerial, treito d'as zonas de huerta de ribera y a suya hortalicia ta l'autoconsumo. O cerial clasico como lo trigo y l'hordio han deixato un amplo vuedo de cautivo ta lo roz.
Ganadería Iste sector ye o que en os zaguers tiempos mas fuent de riqueza y desarrollo ha experimentato, estando en istas anyadas o que millor se ye adaptato ta las nuevas corrients comercials. A enchegada d'os reganos chunto a la producción de ferraina ha ito estalbiando a dependencia exterior. A dedicación a ista actividat se circumscribiba mas que mas a explotacions familiars con a consiguient dependencia d'o marchant de redolín que se'n amanaba periodicament. Manimenos huei, gracias a las integracions, se ye consiguito que ixas explotacions, ya sigan de ciclo ubierto u zarrato, familiars u asociatas, se sigan convertitas en industrials, a on un mayorista va proporcionando lo necesario y lo integrato aporta o suyo treballo. A o mesmo tiempo, se ye chenerata en o mercato una requesta de bels productos como pollos, tocins, y profes a cunicultura con a fuga d'as dietas de carne baixa en colesterol y graixas.
Industria O teixito industrial local en primeras d'o sieglo pasato, como en a mayoría d'os lugars de caracteristicas semblants ta Granyén, tenió una incipient florada con a plegada d'o ferrocarril. Dende as anyadas 50 d'o sieglo XX bi habioron muitas interpresas de gran envergadura que decidioron d'establir-se u mantener-ne de sucursals en Granyén como Leche Ram, Gránulos Diana, Almacenes Barluenga, Harinas Arnau, Precon S.A., Tragsa, Nivelcampo, Alvisa, Hormigones Grañén, Harinas Carmelina, Talleres Villafranca, Talleres Pamplona, Magdalenas Aldeana, entre atras. Sindembargo, zaguerament muitas d'istas interpresas u sucursals se zarroron, como ocurrió con a fabrica lactia de Leche Ram, que en os anyos 80, con una restructuración interpresarial se'n fue centralizando y zarró a suya fabrica en Granyén.50 anyadas d'a RAM en Vidreres (en catalán).
Servicios y comercio En o termín municipal de Granyén, en as zagueras anyadas, se ye intensificando lo sector servicios e, por tanto, gran parti d'a población granyenense se dedica huei lo día a lo sector servicios. Asinas, comercios, bars, restaurants, hotels y hostals, administración publica, bancos y caixas d'estalbios y un luengo etcetera de puestos de treballo se cheneran por a requesta de servicios.
Patrimonio 300px|thumb|Retablo de Granyén. left|thumb|200px|Reloch de sol de Granyén, o mas gran d'Europa. O casco antigo de Granyén se sitúa sobre un suau tozal, a o piet d'a Ilesia parroquial y as restas de l'antigo castiello.
A Ilesia parroquial de Sant Chaime Apostol ye un templo d'o sieglo XVI a on se combinan elementos goticos y renaixentistas. Tien una planta de cruz latina con cabecera poligonal de tres panyos. O suyo interior acubilla un retablo renaixentista realizato por Pedro de Aponte y Cristóbal de Cardeñosa, datato en 1511, que decora l'altar mayor.
Chunto a lo nuclio urbano, ye o ronal d'a Ermita de Sant Chulián, que yera una modesta construcción d'una sola nau con un tellato de dos versants. Huei l'edificio ye practicament esvoldregato, pero bi ha un prochecto ta fer una nueva ermita.