Os adverbios espacials deicticos en aragonés situan a un elemento d'a oración en o espacio y indican grau de leixanía u cercanía (deixi). Paralelament a los adchectivos demostrativos bi n'ha de tres personas gramaticals. A primera persona ye representada por aquí, a segunda por astí y a tercera por allí u allá.

Aragonés Forma orichinal en latín 1ª persona Aquí AD ECCUM HIC 2ª persona Astí *AD ISTUM HIC 3ª persona Allí, Allá AD ILLIC, AD ILLAC

En aragonés, a l'igual que en as luengas romances circumvecinas, l'adverbio de primera persona indica un puesto a lo canto de qui parla, a man de qui parla; l'adverbio de segunda persona indica un puesto a lo canto d'o interlocutor u d'os interlocutors a qui se parla; y l'adverbio de tercera persona indica un puesto mes aleixos on no ye ni qui parla ni a qui se parla. O uso de l'adverbio astí puet ixamplar-se a casos de menor cercanía en a primera persona y a casos de menor leixanía en a tercera persona. Paradochicament l'adverbio astí puet combinar-se con allí pa indicar mes leixanía astí allá.

Toz estos adverbios se pueden combinar con preposicions como enta, ta, de, dende, por y dica, y tamién con atros adverbios como baixo y dalto.

Comparanza con os usos en atras luengas neolatinas En benasqués l'adverbio deictico de primera persona deriva de ECCE HIC y ye aci José Antonio Saura Rami: Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas. Gara d'Edizions, Institución Fernando el Católico, 2003, pp 196-197. en connexión con as luengas galorromanicas, a diferencia de l'aragonés cheneral, a on que tenemos a forma aqui derivada de ECCU HIC. Heinrich Lausberg: Lingüistica romanica. Tomo I fonetica. Editorial Gredos. p 441.

Os adverbios deicticos en aragonés tienen matices diferents con as luengas circunvecinas: Lo catalán oriental pierde a diferenciación d'as dos primeras personas, desapareixendo a forma de primera persona ací y quedando a forma de segunda persona aquí (equivalent semanticament a ahí castellano y astí en aragonés y no a aquí como podría pareixer). L'aragonés coincide con o catalán occidental y o castellano en conservar as tres personas. A forma aquí ye común en aragonés y castellano, y diferent d'a forma ací d'o catalán occidental y medieval, relacionada con l'occitán aicí, o francés ici y o rumano aici y derivada de ECCE HIC. A forma astí de l'aragonés presenta un uso mayor que a forma ahí d'o castellano y d'o valenciano, ocupando espacios que en castellano corresponderían a aquí, pero ya no tan cerca, y espacios que en castellano corresponderían a allí, pero no tan luent. Astí se presenta como aragonesismo en o catalán nordoccidental de gran part d'a Francha Oriental como catalán fragatín y maellán.

Referencias

Bibliografía Chabier Lozano Sierra: Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca). Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010 José Antonio Saura Rami: Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas''. Gara d'Edizions, Institución Fernando el Católico, 2003

Deicticos Aragones