Baltasar Gracián y Morales (Belmont de Gracián (Comunidat de Calatayú, provincia de Zaragoza, Aragón), 8 de chinero de 1601 - Tarazona, ibidem, 6 d'aviento de 1658) estió un escritor aragonés d'o Sieglo d'Oro en castellano qui cautivó a prosa didactica y filosofica. En as obras suyas destaca El Criticón —alegoría d'a vida humana— una d'as novelas mes importants d'a literatura espanyola, comparable per a suya calidat a o Quijote u La Celestina.«Concepto y forma atrevida unidos hacen de El Criticón, junto con el Quijote, la mejor novela espanyola de todos los tiempos.», Santos Alonso, «Introducción» a la suya ed. d'El Criticón, Madrit, Cátedra, 1980 (1984, 2ªed.), pág. 25. ISBN 8437602572. Ta opinions de criticos foranos en ista mesma linia, se veiga Adolphe Coster u Michaelis de Vasconcellos, cfr. ibidem, pachina 23.

A suya producción s'adscribe en a corrient literaria d'o conceptismo. Forchó un estilo feito de sentencias breus muit personal, pleno, concentrau y polisemico, an que domina o chuego de parolas y as asociacions incheniosas entre ístas y as ideyas. O resultau ye un lenguache laconico, pleno d'aforismos y on cal exprimir una gran riqueza de significatos.

O pensamiento de Gracián ye pesimista, como corresponde a o periodo barroco. O mundo ye un espacio hostil y embolicador, an valen mes as apariencias que a virtut y a verdat. L'hombre ye un ser arguillau, intresau y malicioso. Muitas d'as obras d'él s'endrezan a adotar a o letor d'habilidaz que li permitan desarrollar-se en as trampas d'a vida. Per ixo cal saper fer-se valer, estar prudent y aprofeitar-se d'a sapiencia basata en a experiencia. Prebando de disimular y comportar-se seguntes a ocasión.

Tot ixo li valió a Gracián a consideración de precursor d'o existencialismo y d'a postmodernidat. Influyó en librepensadors franceses como La Rochefoucauld y mes enta debant en a filosofía de Schopenhauer. Manimenos, o suyo pensamiento vital ye inseparable d'a consciencia d'una Espanya en decadencia, como s'alvierte en a suya maxima «floreció en el siglo de oro la llaneza, en este de yerro la malicia».Oráculo manual y arte de prudencia, 219.

Obra El Héroe (1637) 170px|thumb|El Héroe (Madrid, 1639).Baltasar Gracián, El Héroe, Madrit, Diego Díaz, 1639. (Biblioteca Nacional de Madrid, eixemplar R-13.655)

Edicions Manuscrito d'El Héroe autografo de Baltasar Gracián (Biblioteca Nacional de Madrid. Ms. 6643.). Reproduzito en: Aurora Egido (ed.), «El Héroe» de Baltasar Gracián. Edición facsimil d'o autografo y d'a impresión de Madrit, [Diego Díaz], 1639, edicion de Adolphe Coster. Zaragoza, Institución Fernando el Católico, 2001. Huesca, Juan Nogués, 1637. (No en queda garra eixemplar) Madrid, Diego Díaz, 1639. (Biblioteca Nacional de Madrid, eixemplar R-13.655). Reproducción facsímil en: El héroe (prologo d'Aurora Egido), Zaragoza, Institución Fernando el Católico, 2001. Amsterdam, Juan Blaeu, 1659. Adolphe Coster, Chartres, Libraire Lester, 1911. Luis Esteso, Madrit, editorial América, 1918. Antonio Bernat Vistarini, Palma de Mallorca, José J. de Olañeta ediciones, 2001. El Héroe. Oráculo manual y arte de prudencia, Antonio Bernat Vistarini y Abraham Madroñal Durán (editors), Madrit, Castalia, 2003.

El Político (1640)

Edicions EL POLITICO/ D. FERNANDO EL CATOLICO/ DE/ LORENZO GRACIAN./ AL EXMO SEÑOR/ Don Francisco Maria, Carafa, Castrio-/to, y Gonzaga, Duque de Nochera,/ [...]Capitan General en los Rey-/nos de Aragon, y/ Navarra. /Con Licencia, y Privilegio./ En Zaragoça, por Diego Dormer/ Anyo M. D. XL. Reproducción facsímil en: Aurora Egido, El Político, Zaragoza, Institución Fernando el Católico, 1985. ISBN 8400059166 Evaristo Correa Calderón, Madrid, Anaya, 19736. ISBN 8420707538 El Héroe. El Político. El Discreto. Oráculo manual y arte de prudencia., Arturo del Hoyo (ed.), Barcelona, Plaza y Janés (Clásicos Plaza y Janés. Biblioteca Crítica de Autores Españoles, 54), 1986. ISBN 8401905753

Arte de ingenio, tratado de la agudeza (1642)

Edicions ARTE/ DE INGENIO,/ TRATADO DE LA/ AGUDEZA./ En que se explican todos los/ modos y diferencias de/ Conceptos/ POR/ Lorenço Gracian./ DEDICALA/ al Principe Nuestro Señor./ Con Privilegio en Madrid, por Iuan/ Sanchez, Anyo 1642./ A costa de Roberto Lorenço, merca-/ der de libros. Reproducción facsímil en: Arte de ingenio, tratado de la agudeza (prologo de Aurora Egido), Zaragoza, IFC-Gobierno de Aragón, 2005. Emilio Blanco (ed.), Arte de ingenio, Madrit, Cátedra (col. «Letras Hispánicas»), 1998.

El Discreto (1646)

200px|thumb|El Discreto (1646)EL DISCRETO/DE/LORENZO GRACIAN,/Que publica/DON VINCENCIO IVAN/DE LASTANOSA./Y/LO DEDICA/AL/Serenissimo Señor,/DON BALTASAR CARLOS/Principe de las Espanyas./Y/Del Nuevo Mundo./Con licencia./Impresso en Huesca, por Iuan/Nogues, Anyo 1646.

Edicions EL DISCRETO / DE / LORENZO GRACIAN, / Que publica / DON VINCENCIO IVAN / DE LASTANOSA./ Y / LO DEDICA / AL / Serenissimo Señor, / DON BALTASAR CARLOS /Principe de las Espanyas. / Y / Del Nuevo Mundo. / Con licencia. /Impresso en Huesca, por Iuan / Nogues, Anyo 1646. Edición facsímil en linia Miguel Romera Navarro y Jorge. M. Furt (ed. critica basata en a princeps), Buenos Aires, Academia Argentina de Letras, 1959. Aurora Egido (ed. crítica), Madrit, Alianza, 1997. Wikisource (es), edición critica (se veigan os suyos criterios d'edición)

Oráculo manual y arte de prudencia (1647)

thumb|left|Primera edición d'o Oráculo manualORÁCULO/ MANUAL,/ Y/ ARTE DE PRUDENCIA./ SACADA/ DE LOS AFORISMOS/ QUE SE DISCURREN/ En las obras de/ LORENÇO GRACIÁN./ PUBLICALA/ D. VINCENCIO/ IVAN DE LASTANOSA,/ I la dedica/ Al Excelentíssimo Señor/ D. LUIS MÉNDEZ/ DE HARO,/ CONDE DUQUE. /Con licencia: Impresso en Huesca, por Ivan Nogues. Anyo 1647.

Edicions ORÁCULO/ MANUAL,/ Y/ ARTE DE PRUDENCIA./ SACADA/ DE LOS AFORISMOS/ QUE SE DISCURREN/ En las obras de/ LORENÇO GRACIÁN./ PUBLICALA/ D. VINCENCIO/ IVAN DE LASTANOSA,/ I la dedica/ Al Excelentíssimo Señor/ D. LUIS MÉNDEZ/ DE HARO,/ CONDE DUQUE. /Con licencia: Impresso en/ Huesca, por Iuan No-/gues. Anyo 1647. Reproducción facsimil ta: Oráculo manual y arte de prudencia (prologo d'Aurora Egido), Zaragoza, IFC-Gubierno d'Aragón, 2001 Miguel Romera-Navarro (ed. critica y estudio introductorio), Madrit, CSIC, 1954 (RFE, Anejo LXII). Reedición en 200312 ISBN 8400081803 Benito Pelegrín (ed.), Zaragoza, Guara, 1983. ISBN 8485303946 Emilio Blanco (ed.), Madrit, Cátedra (Letras Hispánicas, 395), 1995. ISBN 8437613493

Agudeza y arte de ingenio (1648) thumb|200px|Agudeza y arte de ingenio. Portalada d'a edición d'Anvers, 1669.Agudeza y arte de ingenio, en que se explican todos los modos y diferencias de concetos, con exemplares escogidos de todo lo mas bien dicho, así sacro, como humano..., Anvers, en Casa de Geronymo y Iuan Batista Verdussen, 1669.

Edicions AGUDEZA/ Y/ ARTE DE INGENIO,/ EN QUE SE EXPLICAN TODOS LOS MODOS Y DIFE-/ rencias de Concetos, con exemplares escogidos de todo lo / mas bien dicho assi sacro, como humano./ POR/ LORENÇO GRACIAN./ AUMENTALA el mesmo Autor en esta segunda impresión, con un tratado de los/ Estilos, su propiedad, ideas del bien hablar: con el/ Arte de/ Erudicion y modo de aplicarla; Crisis de los Au-/ tores y noticias de libros./ ILUSTRALA/ EL DOCTOR DON MANUEL DE SALINAS Y LIZANA,/ Canonigo de la Cathedral de Huesca, con saçonadas traduc-/ ciones de los Epigramas de Marcial./ PUBLICALA/ DON VINCENCIO IUAN DE LASTANOSA/ Cavallero y Ciudadano de Huesca, en el/ Reyno de Aragón./ CORONALA/ con su nobilisima protección, el Excelentíssimo Señor/ DON ANTONIO XIMENEZ DE URREA,: Conde de Aranda & Grande de Espanya./ Con licencia. Impresso en Huesca, por IUAN NOGUES, al Coso,/ Anyo MDCXLVIII. Agudeza y arte de ingenio, en que se explican todos los modos y diferencias de concetos, con exemplares escogidos de todo lo mas bien dicho, así sacro, como humano..., Amberes, en Casa de Geronymo y Iuan Baptista Verdussen, 1669. edición facsímil en linia Evaristo Correa Calderón (ed.), Agudeza y arte de ingenio., Madrit, Castalia (col. «Clásicos Castalia»), 1969. (2 vols.) Ceferino Peralta, Jorge M. Ayala y José Mª Andreu Celma, (editors) Agudeza y arte de ingenio, Prensas Universitarias de Zaragoza-Larumbe (Col. «Clásicos Aragoneses» Larumbe, nº 31), 2004.

El Comulgatorio (1655)

170px|thumb|Portalada de El Comulgatorio, Anvers, Geronimo y Juan Baptista Verdussen, 1669.

Edicions Baltasar Gracián, El Comulgatorio, Zaragoza, Juan de Ybar, 1655. (Biblioteca Nacional de Espanya. Sig. R/22037.) A. Egido (introducción), El Comulgatorio, edición facsimil (Zaragoza, Juan de Ybar, 1655), Zaragoza, Gubierno de Aragón-Institución «Fernando el Católico», 2003. Evaristo Correa Calderón (ed.), Madrit, Espasa-Calpe (col. Clásicos Castellanos), 1977. Miguel Batllori, Aurora Egido y Luis Sánchez Laílla (editors), Zaragoza, Prensas Universitarias de Zaragoza (col. Clásicos Aragoneses Larumbe), 2003.

El Criticón (1651 - 1657) Se veiga El Criticón thumb|left|Portalada d'a primera edición de El Criticón (1651)EL CRITICÓN/ PRIMERA PARTE/ EN/ LA PRIMAVERA/ DE LA NIÑEZ,/ Y EN EL ESTÍO DE LA JUVENTUD./ AUTOR/ GARCÍA DE MARLONES./ Y LO DEDICA/ AL VALEROSO CABALLERO/ DON PABLO DE PARADA, / DE LA ORDEN DE CHRISTO,/ General de la Artillería, y Governa/ dor de Tortosa./ CON LICENCIA./ EN ZARAGOZA, por IVAN NOGUÉS, y a su costa./ Anyo MDCLI.

Edicions EL CRITICÓN/ PRIMERA PARTE/ EN/ LA PRIMAVERA/ DE LA NIÑEZ,/ Y EN EL ESTÍO DE LA JUVENTUD./ AUTOR/ GARCÍA DE MARLONES./ Y LO DEDICA/ AL VALEROSO CABALLERO/ DON PABLO DE PARADA, / DE LA ORDEN DE CHRISTO,/ General de la Artillería, y Governa/ dor de Tortosa./ CON LICENCIA./ EN ZARAGOZA, por IVAN NOGUÉS, y a su costa./ Anyo MDCLI. EL CRITICÓN/ SEGUNDA PARTE./ IVYZIOSA CORTESANA/ FILOSOFÍA,/ EN EL OTOÑO DE LA/ VARONIL EDAD./ POR/ LORENZO GRACIÁN./ Y/ LO DEDICA/ AL SERENÍSIMO SEÑOR/ D. IVAN DE AVSTRIA. / CON LICENCIA,/ En Huesca: por Ivan Noguès./ Anyo 1653./ A costa de Francisco Lamberto, Mercader de Libros. Véndese en la Carrera de Sant Jerónimo. EL CRITICÓN./ TERCERA PARTE./ EN/ EL INVIERNO DE LA VEJEZ./ POR/ LORENZO GRACIÁN./ Y LO DEDICA/ AL DOCTOR DON/ Lorenço Frances de Vrritigoyti,/ Dean de la Santa Iglesia/ de Siguença. / CON PRIVILEGIO./ En Madrid. Por Pablo de Val. Anyo 1657./ A costa de Francisco Lamberto, véndese en su casa en la Carrera de Sant Jerónimo. El Criticón, Lisboa, Henrique Valente de Oliveira, 1ª parte, 1656; 2ª parte, 1657; 3ª parte, 1661. Tres partes de El Criticón (...), Barcelona, Antonio Lacavallería, 1664. Tres partes de El Criticón (...), Barcelona, Antonio Lacavallería, 1682. El Criticón, edición de Julio Cejador, Madrit, Renacimiento, (col. Obras maestras de la Literatura Universal), 1913-1914, 2 vols. El Criticón, edición critica y comentada de Miguel Romera Navarro, Philadelphia, University of Pennsylvania Press, 3 vols., 1938, 1939, 1940, (edición facsimil, Hildesheim-New York, Georg Olms, 1978, 2 vols.) El Criticón, edición, introducción y notas de Evaristo Correa Calderón, Madrit, Espasa-Calpe, (col. Clásicos Castellanos, 165-167), 1971, 3 vols. El Criticón, edición, introducción y bibliografía de Santos Alonso, Madrit, Cátedra (Letras Hispánicas, 122), 1980, (1984, 2ªed.). ISBN 8437602572 El Criticón, edición, bibliografía y notas de Elena Cantarino, introducción de Emilio Hidalgo-Serna, Madrit, Espasa-Calpe, (Austral, 435), 1998, 840pp. El Criticón, edición, introducción de Carlos Vaíllo, prologo de José Manuel Blecua Teijeiro, Barcelona, Círculo de Lectores, 2000. El Criticón (edición facsímil), prol. de Aurora Egido, Zaragoza, Institución «Fernando el Católico» (C. S. I. C.), 2009, 3 vols. ISBN 9788499110004.

Atras obras Obras menors Escritos preliminars en obras allenas Prologo y edición de Predicación fructuosa del padre Pedro Jerónimo Continente, jesuita (1652) Prologo e selección de Poesías varias de grandes ingenios españoles, de José Alfay (Zaragoza, Juan de Ibar, 1654).