Data powstania utworu nie jest pewna. Legenda korzysta z materiałów źródłowych, takich jak dwie bulle papieża Innocentego IV z 1253, w tym odnosząca się do kanonizacji św. Stanisława, zatem rok 1253 jest najwcześniejszą możliwą datą. Oprócz kronik Galla Anonima i Wincentego Kadłubka oraz bulli papieskich autor Legendy korzystał również z Żywota św. Dominika Piotra Ferrandiego, Kroniki polsko-węgierskiej i prawdopodobnie żywotów św. Wojciecha. Tekst Legendy zachował się w wielu rękopisach z XIV i XV wieku. Nie zachowała się przedmowa oraz zakończenie. W późniejszych latach, prawdopodobnie między 1257 a 1261, Wincenty opracował drugą wersję żywota św. Stanisława, nazywaną Vita maior.
Treść utworu Legenda składa się z 35 rozdziałów, opisujących życie świętego Stanisława oraz pośmiertny tryumf. Zawiera też nawiązanie do dziejów Polski (rozdz. 19-30), sylwetkę Bolesława Śmiałego oraz opis konfliktu króla i biskupa.
Sylwetka Stanisława Sylwetka św. Stanisława wykreowana jest zgodnie z trzynastowiecznym wzorcem idealnego biskupa. W związku z tym biografia zawiera wiele anachronizmów, np. św. Stanisław odbywa studia na zagranicznych uniwersytetach, które w XI w. jeszcze nie istniały, lub nadaje urzędy charakterystyczne dla późniejszych czasów.