Gumilow rozwinął koncepcję etnogenezy, opisującą powstawanie, rozwój i upadek grup etnicznych. W jej ramach wprowadził pojęcie pasjonarności: nadmiernej energii biochemicznej, która pcha jednostki i narody do działania wykraczającego poza racjonalną kalkulację. W odróżnieniu od klasyków, Gumilow uzasadniał odrębność Eurazji nie tyle argumentami kulturowymi, ile historyczno-etnologicznymi: rosyjski superetnos miał powstać pod wpływem Bizancjum i ludów stepu, z prawosławiem jako głównym elementem łączącym.
Gumilow reinterpretował kluczowe wydarzenia historyczne w duchu eurazjatyckim: najazd chana Batu w XIII w. traktował nie jako jarzmo tatarskie, lecz jako czynnik przyspieszający etnogenezę Rosji-Eurazji, a bitwa na Kulikowym Polu (1380) stanowiła w jego ujęciu symboliczne potwierdzenie wspólnego losu narodów eurazjatyckich. Konsekwentnie wskazywał katolicką Europę jako główne zagrożenie egzystencjalne dla Eurazji.
Władimir Putin przywołał koncepcję pasjonarności Gumilowa w przemówieniu przed Dumą Państwową w 2012 r., definiując ją jako energię wewnętrzną narodu.