Koncepcja badań historyczno-terenowych kształtowała się stopniowo. W latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku Dobrowolski prowadził badania w Karpatach i na Podhalu, na temat formowania się osadnictwa i kultury ludowej. Zauważył wtedy, że wiele elementów kultury (np. formy uprawy roli) zachowało się tam w archaicznej postaci. Stało się to podstawą poszukiwań metodologicznych, które jednak przerwała wojna. W okresie powojennym koncepcja badań była rozwijana m.in. poprzez badanie wsi małopolskich pod kątem spotykanych tam przeżytków pańszczyźnianych.
Dobrowolski wskazuje na 5 kategorii danych, do których można dotrzeć za pomocą badań historyczno-terenowych: „dane dotyczące faktów i procesów minionego życia, które tkwią w pamięci ludzi żyjących” „instytucje i normy społeczne o charakterze reliktowym, które reprezentują minione epoki historyczne i regulują według własnych wzorów działania coraz mniejszego zespołu ludzi” „zachowane umiejętności techniczne o charakterze reliktowym, coraz rzadziej stosowane” „materialne pomniki źródłowe, zachowane w terenie jako ślady minionej przeszłości (narzędzia produkcji, dawne ustroje gruntowe, domy, urządzenia wnętrz mieszkalnych)” „zachowane w terenie niematerialne wytwory dawnej kultury (np.