thumb|188px|Herb Paleologów w XV wieku
Michał VIII Paleolog (ur. 1224/1225, zm. 11 grudnia 1282) – cesarz Nicei od 1259, cesarz Bizancjum od 1261. Udało mu się odnowić Cesarstwo Bizantyńskie, od 1204 zajęte przez łacinników. Podczas swego panowania dążył do zbliżenia kościołów chrześcijańskich i skutecznie odpierał ataki na cesarstwo. Był protoplastą dynastii Paleologów, najdłużej panującej w jego historii.
Pokrewieństwo Przyszły cesarz pochodził z bizantyńskiego rodu Paleologów. Był synem Andronika Paleologa i Teodory. Jego dynastia była spokrewniona z niegdyś panującymi na tronie wschodniorzymskim Dukasami, Komnenami i Angelosami. Jego żona Teodora Watatzes była cioteczną wnuczką cesarza nicejskiego Jana III Watatzesa z panującego w Nicei rodu Laskarysów.
Młodość Michał spędził młodość w Nicei i Nikomedii. Słynął tam ze swoich zdolności dyplomatycznych, nieprzeciętnej inteligencji i intryganctwa. Był świadkiem walk Cesarstwa Nicejskiego z krzyżowcami. Mając 22 lata, poprowadził pierwszą kampanię wojenną w Macedonii. Przez Jana III Watatzesa i jego następcę, Teodora II Laskarysa, wielokrotnie był podejrzewany o spiskowanie. W 1252 Jan III Watatzes wymusił na nim w obecności patriarchy złożenie ślubowania, że nie będzie próbował sięgać po władzę.