Język książki jest jasny i przejrzysty nawet dla niespecjalistów, co przyczyniło się do dużego zainteresowania dziełem po jego wydaniu. Praca wzbudziła również kontrowersje, jako że przeciwstawiała się ówczesnym teoriom przyrodniczym, próbującym godzić wiedzę biologiczną z Biblią. Wzbudziła przez to ożywioną debatę w środowisku biologów, filozofów i ludzi Kościoła. Sama teoria ewolucji z pewnymi zmianami stała się powszechnie akceptowana w środowisku naukowym, jednak kontrowersje z nią związane trwają do dziś.
Założenia Teoria Darwina opiera się na następujących spostrzeżeniach i ich implikacjach: Gatunki są bardzo płodne, a liczba potomstwa przekracza liczbę osobników, które osiągną wiek reprodukcyjny Liczebność populacji, z niewielkimi zmianami, pozostaje stała Źródła pokarmu są ograniczone, ale na przestrzeni czasu są stosunkowo stabilne Wiąże się z tym „ślepa walka o byt” W obrębie gatunków rozmnażających się płciowo, właściwie nie ma dwóch identycznych osobników Niektóre z tych zmienności bezpośrednio wpływają na zdolność osobnika do przeżycia w danym środowisku Większość tych zmienności jest dziedziczna Osobniki mniej przystosowane do środowiska mają mniejsze zdolności przeżycia i mniejsze szanse rozmnożenia się, podczas gdy osobniki lepiej przystosowane mają większe prawdopodobieństwo przeżycia i tym samym