Dopiero kryzys niewolniczego sposobu produkcji, którego objawy wystąpiły już w poł. I w n.e., skłonił właścicieli latyfundiów do powierzania niewielkich działek drobnym dzierżawcom, kolonom, początkowo wolnym, później przypisanym do ziemi. Oprócz kolonów osadzano też na ziemi na podobnych warunkach niewolników (servi casati). Kolonowie i servi casati stali się u schyłku starożytności zalążkiem warstwy społecznej poddanych chłopów. W 73 p.n.e. wielu chłopów poparło powstanie niewolników kierowane przez Spartakusa a znaczna ich część głównie zubożałych chłopów zasiliła szeregi powstańców. Co nie pozostało bez wpływu na odniesienie przez powstańców kilku zwycięstw nad regularną armia rzymskąWielka Historia Świata, Kraków 2004, t. III, s. 168..
Sytuacja chłopów w średniowieczu Po upadku zachodniego Cesarstwa Rzymskiego w V wieku, osadnictwo wolnych wojowników germańskich na ziemiach zabranych Rzymowi stworzyło tu znów warstwę wolnych chłopów, istniejącą we wczesnym średniowieczu obok kolonów i niewolnych.