thumb|280px|Cesarstwo Rzymskie (kolor ciemnoczerwony), Cesarstwo Palmyry (czerwony) oraz Cesarstwo galijskie (różowy) w 271 roku n.e. Kryzys III wieku – ciąg wydarzeń politycznych, militarnych, gospodarczych i społecznych w dziejach Cesarstwa Rzymskiego, przypadających na okres od zamordowania cesarza Aleksandra Sewera w roku 235 do objęcia władzy przez Dioklecjana w roku 284. Okres ten oddziela dwie zasadnicze formy ustrojowe cesarstwa: istniejący od czasów Oktawiana Augusta pryncypat od ukształtowanego ostatecznie za Dioklecjana dominatu.
Geneza Brak legitymizacji władzy u następców Aleksandra Sewera stał się przyczyną ciągłych rewolt wojskowych i nagłego przekazywania cesarskiej purpury kolejnym kandydatom. Jednym z powodów tego stanu rzeczy była stopniowa militaryzacja cesarstwa, której usiłowali zapobiec bardziej dalekowzroczni doradcy Aleksandra. Panowanie ostatniego Sewera zamyka również okres w dziejach cesarstwa zwany pryncypatem, gdy cesarz wśród senatorów formalnie był jedynie pierwszym wśród równych (primus inter pares). Kolejną przyczynę kryzysu politycznego i licznych uzurpacji cesarskich stanowił brak jasno określonych zasad sukcesji.
Charakterystyka kryzysu Kryzys III wieku historycy nazywają także „wiekiem anarchii”, „okresem przejściowym”, „epoką żołnierzy-cesarzy” lub „monarchią wojskową”.