W rezultacie doprowadziło to zdaniem działaczy ukraińskich do tego, że obszarami o najbardziej rozwiniętej białoruskiej świadomości narodowej są tereny wokół miejscowości takich jak Bielsk Podlaski, Hajnówka, Kleszczele, Orla, Siemiatycze, gdzie językiem rodzimym w czasach przed zaawansowaną polonizacją były w rzeczywistości gwary o charakterze północnoukraińskim.
Prapoczątków stricte ukraińskiej działalności kulturalnej na Podlasiu działacze ukraińscy dopatrują się w 1907, gdy we wsi Klejniki działać miał efemeryczny ludowy teatr ukraiński, który wystawiał sztukę Iwana Karpenki-Karego. Po raz kolejny ukraińska działalność kulturalna ujawniła się na Podlasiu w 2. połowie lat 50., gdy w Kleszczelach powstało najpierw koło Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego, a później punkt nauczania języka ukraińskiego w miejscowej szkole. Działalność ta w latach 70. zanikła, możliwe że pod wpływem nacisków zewnętrznych. Poważniejszy wzrost świadomości ukraińskiej w obrębie prawosławnej społeczności Białostocczyzny obserwowany był jednak dopiero od lat 80. Zjawisko to dotyczyło zwłaszcza młodzieży, która zaczynała dostrzegać cechy łączące ich gwarę rodzinną z ukraińskim językiem literackim, a także uznawać za odpowiadające ukraińskim pewne odrębności kulturowe swojego otoczenia (folklor, kultura materialna itd.M.