Próby wyjaśnienia zapisu kopalnego Pierwsi propagatorzy ortogenezy odrzucali zasadę doboru naturalnego jako kluczowego kierunkowego mechanizmu ewolucji. Teoria ta zakładała, że każdy szczep i ewoluująca grupa ma wytyczony kierunek rozwoju a wszelkie zmiany zachodzą zgodnie z nim, jakby po linii prostej (stąd ortogeneza od gr. orthos - prosty ). W ortogenezie specjacja, czyli powstawanie gatunków opierało się na powolnym oddziaływaniu esencji. Termin ortogeneza został spopularyzowanych przez Theodora Eimera, ale wiele elementów tej koncepcji zostało już wcześniej zaproponowanych przez innych badaczyBateson, William, Heredity and variation in modern lights, in Darwin and Modern Science (A.C. Seward ed.). Cambridge University Press. Chapter V. E-book.
Hipoteza ortogenezy była rozważana w kręgach naukowych w wieku XIX wraz z innymi zaproponowanymi wtedy mechanizmami tłumaczącymi rozwój życia takimi jak lamarkizm, który również odwoływał się do wewnętrznego pędu istot żywych ku samodoskonaleniu. Do znaczących propagatorów ortogenezy należeli Leo Berg, filozof Henri Bergson i przez pewien czas paleontolog Henry Fairfield Osborn.