Płyn wykazujący własności tiksotropowe zachowuje się zatem tak, jakby przez pewien czas „pamiętał” co się z nim niedawno działo.

Zjawisko tiksotropii ma różne przyczyny na poziomie molekularnym. Mogą to być m.in.: przejścia z żelu w zol na skutek działania sił ścinających zmiany kształtu i charakteru drobin tworzących mieszaninę – np. rozbicie mechaniczne micel tworzących emulsję porządkowanie się cząsteczek wzdłuż kierunku działania sił ścinających – występujące w stopach i roztworach polimerów.

Zjawisko to wykorzystywane jest m.in. przy budowie ścian szczelinowych, produkcji i stosowaniu farb emulsyjnych, niektórych farb drukowych oraz w technologii płuczek wiertniczych. Farby tiksotropowe – odpowiednio stosowane – nie kapią, co jest szczególnie przydatne przy malowaniu sufitów. Często jednak tzw. farby tiksotropowe są w istocie raczej płynami rozrzedzanymi ścinaniem bez żadnej „pamięci”, niż faktycznie tiksotropowymi. Efekt pamięci w farbie rozrzedzanej ścinaniem jest często wręcz problemem, a nie zaletą.