z komórek tych sporządza się preparaty cytologiczne) cytologii złuszczeniowej wydzieliny ciała (fizjologiczne i patologiczne) płyny z jam ciała i aspiraty (przy większej objętości płynu, w którym znajduje się złuszczony materiał komórkowy, jest on zagęszczany przez delikatne wirowanie lub sedymentację) rozmaz, szczotkowanie (materiał uzyskany z powierzchni zmiany lub błony śluzowej, który jest bezpośrednio nanoszony na szkiełko mikroskopowe) preparatów miażdżonych (niewielkie strzępki tkankowe są rozcierane lub rozdrabniane bezpośrednio na szkiełku) preparatów odbitkowych (komórki są pozyskiwane poprzez przesuwane szkiełka podstawowego po świeżo wykonanym przekroju badanej tkanki, np. przekroju guza, węzła chłonnego)
Ocena mikroskopowa polega na analizie składu komórkowego preparatu, szczegółów cytologicznych, poszczególnych komórek, sposobu grupowania się komórek (płaty, gniazda, komórki rozproszone etc.) oraz tzw. "tła" preparatu (bakterie, składniki nieupostaciowane, wydzielina białkowa)