W 1867 weszły w życie znaczące reformy szkolnictwa podstawowego. Liczba szkół ludowych wzrosła z 128 w 1870 do 306 w 1917. Szkoły, które nie chciały zmieniać swojego dotychczasowego charakteru, np. wyznaniowego, działały dalej jako prywatne. Pod koniec XIX wieku zaczęły powstawać szkoły z inicjatywy obozów narodowych (niemieckiego, polskiego i czeskiego), starające się jak najszybciej swoje szkoły upaństwowić. Początkowo najbardziej aktywny w tym zakresie był niemiecki Deutscher Schulverein, do którego dołączył później nacjonalistyczny Nordmark. W reakcji powstała polska Macierz Szkolna, aby zapobiec postępującej germanizacji dzieci, które by wybierały szkoły niemieckie zamiast polskich, w których panowały najgorsze warunki nauczania. W 1897 powstała czeska Matice osvěty lidovéJ. Spyra, 2013, s. 360..
Historia
Inicjatorami oraz założycielami Macierzy Ziemi Cieszyńskiej byli działacze polscy, skupieni w środowisku cieszyńskiej "Czytelni Ludowej"Ludwik Brożek, Gwido Chmarzyński, Mieczysław Gładysz: Region cieszyński [w:] "Górny Śląsk" Część II, dział II, Instytut Zachodni, Poznań 1959, s. 412: Paweł Stalmach, ks. Ignacy Świeży, dr Jan Fiszer, Andrzej Kotula, dr Jan Michejda, dr Joachim Kleinberg, Andrzej Bardoń, ks. Jan Sikora, ks.