Monety próbne II Rzeczypospolitej i Generalnego Gubernatorstwa – monety bite i niewprowadzone do obiegu w okresie II Rzeczypospolitej i czasach Generalnego Gubernatorstwa jako monety pamiątkowe, kolekcjonerskie lub próbne technologiczne. Niekiedy z grupy tej wyłączane są monety początkowo przeznaczone do wprowadzenia do obiegu, które jednak z różnych przyczyn nigdy nie znalazły się w obrocie pieniężnym. Dotyczy to wersji podstawowych monet:
5 złotych 1925 Konstytucja ze srebra – próbna/obiegowa, 10 złotych 1925 Bolesław I Chrobry ze złota – próbna/obiegowa/bulionowa, 20 złotych 1925 Bolesław I Chrobry ze złota – próbna/obiegowa/bulionowa,
których jednak bicia w innych metalach czy nieznacznie zmodyfikowanymi stemplami mają bezdyskusyjnie przypisywany status monet próbnych.
Monety próbne II Rzeczypospolitej W okresie II Rzeczypospolitej generalnie monety określane jako próbne sprzedawano w Gabinecie Numizmatycznym Mennicy Państwowej. Emisja była zorganizowana poprzez sekwencyjne zamawianie 10–15 egzemplarzy jednej monety i wystawianie ich do sprzedaży w sklepie mennicy. Po wyczerpaniu transzy wybijano kolejną partię. Zazwyczaj nakłady uzupełniano do 100 sztuk, choć reguły tej nie zawsze przestrzegano. Takie postępowanie wynikało głównie z niezbyt dużego na owe czasy zainteresowania tematem. Jeszcze w 1934 r. można było swobodnie kupić w sklepie mennicy monetę 5 złotych 1925 Konstytucja w cenie 15 złotych, a w owym czasie cena ta niewiele przekraczała wartość kruszcu. Taki sposób emisji i sprzedaży monet próbnych zaowocował dużymi różnicami w metalach, z jakich były one wybijane. Nie zwracano zbytnio uwagi czy kolejne kilkanaście monet będzie materiałowo i wagowo identyczne z poprzednimi partiami. W konsekwencji monety określane jako tombak, brąz czy miedź były efektem dostępności krążków w czasie realizacji kolejnego zamówienia. Podobna sytuacja dotyczyła srebra – raz była to próba 900, potem 925 i wreszcie 950.
Specjalne zarządzenie z 1925 roku nakazywało umieszczanie na wszystkich monetach próbnych kolekcjonerskich wypukłego napisu „PRÓBA”. Nie zawsze tego przestrzegano. Zdarzały się monety nieoznakowane, lub z dobijanym później puncą wklęsłym napisem. Czasami korzystano z dwóch krojów pisma do oznaczania „PRÓBY” tego samego wzoru monety, tworząc niekiedy odmiany odmian – najprawdopodobniej specjalnie dla kolekcjonerów.
Monety pamiątkowe Monety pamiątkowe pojawiły się bardzo szybko po uruchomieniu mennicy. Już w kwietniu 1924 roku wybito pięciogroszówkę z datą „12 IV” dla upamiętnienia wizyty prezydenta Stanisława Wojciechowskiego w mennicy. Później jeszcze pięciokrotnie umieszczano na stemplach monet obiegowych daty lub monogramy, albo zastępowano cały awers okolicznościowym tekstem. Monetami tego typu były:
Lp.MonetaNapisMateriałNakładWydarzenieZdjęcieNr Parch.1 mosiądz 500 Wizyta w mennicy prezydenta Stanisława Wojciechowskiego frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P107a2 srebro 100 Uchwalenie Konstytucji 3 maja frameless|uprightP140a3 brąz 1000 Poświęcenie mennicy frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P1024 brąz 600 Wizyta w mennicy prezydenta Ignacego Mościckiego frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P1055 II ZJAZD NUMIZMATYKÓW I MEDALOGRAFÓW POLSKICH W POZNANIU 3.VI.1929 brąz 45 Wybita dla uczestników zjazdu frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P109a 6 VISITE A LA MONNAIE DE BRUXELLES PAR SON EXCELLENCE M. JACKOWSKI MINISTRE DE POLOGNE brąz nieznany Wizyta ministra Jackowskiego w mennicy w BrukseliawersrewersP143a srebroawersrewersP143b
Do emisji pamiątkowych zaliczane są też zestawy monet przeznaczone na prezenty. Były to kompletne roczniki z lat 1930, 1931 i 1932 wybite specjalnie polerowanymi stemplami.
Oddzielną grupę stanowią okolicznościowe klipy. Monety te, początkowo bite na gładkich, kwadratowych płytkach doczekały się z czasem oddzielnych projektów, zajmujących całą powierzchnię kwadratu. O wyjątkowym charakterze tych emisji świadczą też oryginalne, ozdobne pudełka w jakich je sprzedawano. W sumie wybito cztery rodzaje takich monet:
Lp.KlipaNapisMateriałNakładZdjęcieNr Parch.1Klipa 10 złotych 1933 Jan III Sobieski PRÓBAsrebro 100frameless|uprightP154a2Klipa 10 złotych 1933 Romuald Traugutt srebro 100frameless|uprightP156a3Klipa 10 złotych 1934 Józef Piłsudski-Orzeł Strzelecki srebro 300frameless|uprightP159 4 Klipa 5 złotych 1936 Żaglowiec srebro 200frameless|uprightP149a brąz 200frameless|uprightP149b
Monety kolekcjonerskie Monety obiegowe bite stemplem o efekcie lustrzanym Pierwszą grupę stanowiły monety kolekcjonerskie, które powstały w oparciu o wzory monet obiegowych, poprzez wyróżnienie ich rodzajem stempla. Zaczęto używać stempli specjalnie częściowo zmatowionych kwasem lub polerowanych dla otrzymania efektu monety lustrzanej. Na początku XXI w. znane są następujące monety obiegowe II Rzeczypospolitej wybite stemplem o efekcie lustrzanym: Lp. MonetaNakładZdjęcieNr Parch.1 1 grosz stempel lustrzany 1923 nieznany nienotowanaP101k2 1930P101m3 1931P101n4 1932P101o5 2 grosze stempel lustrzany 1930 nieznany nienotowanaP104i6 1931P104j7 1932P104k8 5 groszy stempel lustrzany 1930 nieznany nienotowanaP106i9 1931P106j10 1932P106k11 20 groszy 1923 stempel lustrzany 10frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P112e12 50 groszy 1923 stempel lustrzanynieznanyframeless|uprightP118d131 złoty stempel lustrzany 1925nieznanyP124d14 2 złote 1936 Żaglowiec stempel lustrzany 100nienotowanaP138c15 5 złotych Nike stempel lustrzany 1928 nieznanyP142d16 1930P142j17 1931nienotowanaP142p18 1932nienotowanaP142r19 5 złotych 1930 Sztandar stempel lustrzanystempel płytki 200P144b20stempel głębokinieznanyframeless|uprightP144c215 złotych Polonia stempel lustrzany 1932nieznanyawersrewersP145e22 5 złotych 1934 Józef Piłsudski-Orzeł Strzelecki stempel lustrzany 100awersrewersP146b23 10 złotych Polonia stempel lustrzany1932nieznanyP152c241933nieznanyP152h25 10 złotych 1933 Jan III Sobieski stempel lustrzany 100frameless|uprightP153b26 10 złotych 1933 Romuald Traugutt stempel lustrzany 100frameless|uprightP155b27 10 złotych 1934 Józef Piłsudski-Orzeł Strzelecki stempel lustrzany 200frameless|uprightP158d Mimo dokumentacji w katalogach aukcyjnych nie udało się ustalić okoliczności wybicia stemplami lustrzanymi 20- i 50-groszówek z datą 1923, które w XXI w. pojawiły się na aukcjach ze wskazaniem na mennicę wiedeńską. Ich wizerunki różnią się jednak rysunkiem od monet obiegowych.
Monety próbne kolekcjonerskie Bite stemplem zwykłym Drugą grupę stanowiły próby kolekcjonerskie, tzn. wzory monet obiegowych z napisem „PRÓBA” oraz wzory monet, które nie trafiły do obiegu, z napisem „PRÓBA” lub bez, bite w niewielkich nakładach, z reguły poniżej 200 sztuk, przeznaczone do obrotu kolekcjonerskiego. Na początku XXI w. do grupy tej zaliczane są numizmaty:
Lp.MonetaNapisMateriałNakładUwagiZdjęcieNr Parch.11 grosz 1923 KNKN brąz 30 bita stemplem odwróconymframeless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P101a21 grosz 1927 srebro 100frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P101e32 grosze 1923 Dwukrotny rewers brąz 125 obie strony monety identyczne frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P103a4 2 grosze 1927 srebro 100frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P104e5 nikiel 20nienotowanaP104d6 5 groszy 1923 srebro 100frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P106c7 mosiądz 10 wklęsły napis na rancie „MENNICA PAŃSTWOWA”frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P106d85 groszy 1925 aluminium 15awersrewersP106e910 groszy 1938 PRÓBA brąz 100 stary orzeł (awers Wojciecha Jastrzębowskiego)nienotowanaP111a1020 groszy 1923 mosiądz 30frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P112a1120 groszy 1924 nikiel 10frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P112c12 20 groszy 1938 PRÓBA żelazo niklowane 100 nowy orzeł (awers Józefa Aumillera), istnieją również monety bez napisu „PRÓBA” (P114b)awersrewersP114a13 50 marek polskich 1923 brąz 120 nominał „50” bez nazwy „marek polskich”, istnieją również bicia w srebrze na innej monecie (P117f)awersrewersP117a14 srebro 12awersrewersP117b P117f1550 groszy 1923 mosiądz 30awersrewersP118a16 50 groszy 1938 PRÓBA żelazo (niklowane) 120 nowy orzeł (awers Józefa Aumillera),średnica 23 mmawersrewersP121a (P121b)17 100 nowy orzeł (awers Józefa Aumillera),średnica 24,5 mmP122a (P122b)18aluminium 10 nowy orzeł (awers Józefa Aumillera),średnica 23 mmawersrewersP121c1950 groszy 1938 Duże cyfry 50PRÓBAżelazo niklowane 200nowy orzeł (awers Józefa Aumillera),średnica 24,5 mmnienotowanaP123a20 1 złoty 1924ESSAI srebro 15przed „1924” róg, po „1924” pochodniaframeless|uprightP124a21 8po „1924” litera HawersrewersP124c22 1 złoty 1928 Wieniec zbożowynikiel 15 istnieją egzemplarze bite w miedzi (P125c)frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P125a23tombak 8awersrewersP125b24brąz 125frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P125d25 1 złoty 1928 Wieniec dębowynikiel 35 ze znakiem mennicy warszawskiej po „ZŁOTY”frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P126a26brąz 32 ze znakiem mennicy warszawskiej po „ZŁOTY”,istnieją egzemplarze bite w brązie stemplem odwróconym (P126bb)awersrewersP126b27PRÓBAnikiel 110 bez znaku mennicy warszawskiej,istnieją egzemplarze ze znakiem mennicy po „ZŁOTY” (P126c),istnieją egzemplarze bite stemplem lustrzanym (P126e)frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P126d28 1 złoty 1928 Wieniec kwiatowy przewiązanynikiel 30 ze znakiem mennicy warszawskiej po „ZŁOTY”frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P127a29brąz 105awersrewersP127b30miedź 5frameless|uprightP127c311 złoty 1929 Wieniec kwiatowy nieprzewiązanyPRÓBAnikiel 115bez znaku mennicy,awers M. Kotarbińskiego jak na obiegowej złotówce z 1929 r.istnieją egzemplarze bez napisu „PRÓBA” (P128e),istnieją egzemplarze bite stemplem lustrzanym (P128f)frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P128d P128e32 1 złoty 1929miedź 12 masa 7,05 gramanienotowanaP129a33brąz 12 masa 4,75 gramaframeless|uprightP129h 34 PRÓBA aluminium 10 wklęsły napis „PRÓBA” z lewej strony na rewersieframeless|uprightP129c 10 wklęsły napis „PRÓBA” z prawej strony na rewersieframeless|uprightP129e35 12frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P129b36 1 złoty 1932 Polonia PRÓBAsrebro 120frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P131a37brąz 100frameless|uprightP131b38 2 złote 1924mosiądz 40 bez żadnego znaku mennicyframeless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P133f39 srebro 100frameless|uprightP133a40ESSAI 15 przed „1924” róg, po „1924” pochodniaframeless|uprightP133c41 60po „1924” litera H, bita stemplem odwróconymframeless|uprightP133d42 10 przed „1924” znak mennicy WarszawaawersrewersP133j432 złote 1925srebro 10po „1925” znak mennicy Warszawaframeless|uprightP133g44 2 złote 1927 srebro 100frameless|uprightP136a45 PRÓBA 100frameless|uprightP136d46brąz 10na rewersie wklęsły napis „PRÓBA”P136f47 2 złote 1933 Polonia PRÓBAsrebro 110frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P137a48brąz 100frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P137b492 złote 1936 ŻaglowiecPRÓBAsrebro 100istnieją monety z większym napisem „PRÓBA” (P138f)frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P138a P138f505 złotych 1925 Konstytucja 100 perełekmosiądz 60znak mennicy warszawskiej na awersieawersrewersP139b515 złotych 1925 Konstytucja 81 perełektombak 100znak mennicy warszawskiej na awersieframeless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P139a52 5 złotych 1927 NikePRÓBA srebro 81 frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P141a53 20P141c54brąz 100frameless|uprightP141d555 złotych 1928 Nike stempel głębokisrebro 20wklęsły napis na rancie „SALUS REIPUBLICAE SUPREMA LEX” (P142a) albo bez napisu (P142b)frameless|upright=0.385 frameless|upright=0.385P142a