Alaksandr Uładzimirawicz Milinkiewicz (biał. Аляксандр Уладзіміравіч МілінкевічZapis według oficjalnego wariantu języka białoruskiego. Alternatywne formy zapisu: według tzw. wariantu klasycznego (taraszkiewicy): Аляксандар Уладзімеравіч Мілінкевіч (czyt. Alaksandar Uładzimierawicz Milinkiewicz); przy użyciu białoruskiej łacinki: Alaksandr Uładzimiravič Milinkievič lub Alaksandar Uładzimieravič Milinkievič., ros. Александр Владимирович Милинкевич, Aleksandr Władimirowicz Milinkiewicz; ur. 25 lipca 1947 w Grodnie, zm. 11 sierpnia 2026 w Warszawie) – białoruski matematyk i fizyk, zastępca burmistrza Grodna (1990–1996), wspólny kandydat sił opozycyjnych w wyborach prezydenckich na Białorusi w 2006, w latach 2007–2016 lider Ruchu Społecznego „O Wolność”.
Życiorys thumb|Alaksandr Milinkiewicz na Kongresie Europejskiej Partii Ludowej w 2009
Młodość, edukacja i praca Urodził się 25 lipca 1947 roku w Grodnie, w Białoruskiej SRR. Jedno z jego rodziców posiadało tytuł zasłużonego nauczyciela Białoruskiej SRR. Jego pradziadek uczestniczył w powstaniu styczniowym i był represjonowany przez władze carskie. Dziadek w latach 20. XX wieku, w II Rzeczypospolitej, był działaczem białoruskiej mniejszości narodowej na Grodzieńszczyźnie. Alaksandr wychowywany był głównie przez matkę, ponieważ ojciec od rana do późnego wieczora czas spędzał w pracy.
W 1965 roku ukończył z wyróżnieniem szkołę, w 1969 roku – Wydział Fizyczno-Matematyczny Grodzieńskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego. Pracował jako nauczyciel szkolny w Grodnie. W 1972 roku ukończył aspiranturę w Instytucie Fizyki Akademii Nauk Białoruskiej SRR, po czym pracował jako młodszy pracownik naukowy. W 1976 roku obronił dysertację. Temat pracy brzmiał: Mechanizm generacji skrajnie silnych impulsów laserowych. Następnie powrócił do Grodna, gdzie pracował jako inżynier i wykładał w Grodzieńskim Instytucie. W latach 1978–2000 był docentem Wydziału Fizyki Grodzieńskiego Uniwersytetu Państwowego. W latach 1980–1984 był kierownikiem Katedry Fizyki Uniwersytetu Satif w Algierii.
Odbywał staże na Uniwersytecie w Montpellier we Francji, Uniwersytecie Kalifornijskim w Stanach Zjednoczonych i w Polsce. W ich trakcie zajmował się problemami samorządu lokalnego, budownictwa państwowego, reform gospodarczych i praw człowieka. Badał współczesne metody edukacji w Wielkiej Brytanii i doświadczenie związane z rozwojem sportu w Kanadzie. Przeszedł kurs szkoleniowy wyższych kadr urzędniczych w Europejskim Centrum Problemów Bezpieczeństwa w Niemczech. Odbywał staże w instytucjach Unii Europejskiej w Belgii, Holandii, Francji, zajmując się kwestiami funkcjonowania i rozszerzenia. Występował ze sprawozdaniami analitycznymi w Parlamencie Europejskim i Komisji Europejskiej.
Sport Ze względu na znaczny wzrost (187 cm) Alaksandr Milinkiewicz w wieku 14 lat zaczął grać w koszykówkę w sekcji DJuSSZ „Czyrwony sciah”. Odniósł szereg sukcesów sportowych: drużyna jego szkoły, w której grał, regularnie zwyciężała w rozgrywkach miejskich, występował też w reprezentacji uczniów obwodu grodzieńskiego, która bywała wśród zdobywców nagród mistrzostw ogólnorepublikańskich. Kontynuował aktywność sportową także w czasie studiów, a jego drużyna pod koniec lat 60. była jedną z najlepszych na Białorusi, zdobywała tytuły mistrzowskie. Przez pewien czas grał w jednej drużynie z Alaksandrem Dubko, późniejszym białoruskim politykiem. Jego trenerem był Anatol Marcinkiewicz, mistrz sportowy II Rzeczypospolitej i pionier białoruskiej koszykówki. Dla Milinkiewicza zaangażowanie w koszykówkę miało szczególnie duże znaczenie dla rozwoju jego osobowości. Według jego słów sport był dla niego niezwykle ważny; ze względu na ograniczony kontakt z ojcem, to właśnie on „uformował jego siłę woli” i że „trenował każdy Boży dzień (…) do fanatyzmu”. Po zakończeniu studiów porzucił karierę sportową, jednak w 1996 roku, po rezygnacji ze stanowiska w komitecie wykonawczym, raz jeszcze związał się z koszykówką. Objął stanowisko prezesa drużyny koszykówki „Krosz”, później przemianowanej na „Hrodna-93”, ówczesnego mistrza Białorusi. Podejmował próby współpracy z klubami francuskimi.
Działalność polityczna i społeczna W latach 1990–1996 był zastępcą przewodniczącego Grodzieńskiego Miejskiego Komitetu Wykonawczego ds. Kultury, Edukacji, Medycyny, Sportu, Młodzieży i Stosunków Międzynarodowych. W 1996 roku został przewodniczącym Grodzieńskiego Zjednoczenia Społecznego „Ratusza”. Organizacja ta została zlikwidowana przez sąd w 2003 roku. Od 1998 roku był przewodniczącym Białoruskiej Asocjacji Centrów Zasobów. Koordynował programy Fundacji na rzecz Wspierania Rozwoju Regionalnego. W czasie kampanii poprzedzającej wybory prezydenckie w 2001 roku był jednym z kierowników sztabu wyborczego kandydata na urząd prezydenta Siamiona Domasza.
W październiku 2005 roku został wybrany na wspólnego kandydata opozycji demokratycznej na wyborach prezydenckich w 2006 roku. Wziął udział w wyborach 19 marca 2006 roku. Według oficjalnych wyników uzyskał 6% głosów i przegrał z urzędującym prezydentem Alaksandrem Łukaszenką, który uzyskał 83% głosów. Wybory zostały uznane za niedemokratyczne przez szereg państw i organizacji na świecie, w tym przez OBWE, zatem oficjalne wyniki nie muszą odzwierciedlać rzeczywistego poparcia białoruskiego społeczeństwa dla kandydatów. Wieczorem 19 marca 2006 roku Alaksandr Milinkiewicz wezwał swoich zwolenników do wzięcia udziału w demonstracji protestu przeciwko sfałszowanym, jego zdaniem, wynikom wyborów. Na odbyła się, nielegalna z punktu widzenia władz, demonstracja, która przerodziła się w protest okupacyjny. Demonstranci zostali po kilku dniach brutalnie aresztowani przez milicję. Sam Milinkiewicz został aresztowany na 15 dni.
W maju 2007 roku sprzeciwił się postanowieniom Białoruskiego Kongresu Sił Demokratycznych, według których zlikwidowano funkcję lidera opozycji i wprowadzono 5 rotacyjnych liderów. Były lider sił opozycyjnych odmówił wejścia do formujących się władz i postanowił skoncentrować się na tworzeniu i rozwijaniu własnego ruchu społecznegoŁukasz Jasina, Tomasz Zawisko, Łukaszenkę zwyciężymy łatwo. Wywiad z Aleksandrem Milinkiewiczem, Kultura Liberalna z 18 czerwca 2012..
3 maja 2010 ogłosił start w wyborach prezydenckich na Białorusi, które miały się odbyć 19 grudnia 2010 rokuAndrzej Pisalnik, Milinkiewicz znowu na prezydenta, rp.pl z 3 maja 2010., później jednak wycofał się, twierdząc, że nie ma zamiaru brać udziału w reżyserowanym przez władze przedstawieniu.
Przez prawie 10 lat stał na czele Ruchu Społecznego „O Wolność”. Był honorowym członkiem Związku Polaków na Białorusi.
10 października 2006 został uhonorowany Nagrodą imienia Sérgio Vieira de Mello za działania na rzecz pokoju. 12 grudnia 2006 otrzymał Nagrodę Sacharowa, przyznawaną osobom i organizacjom szczególnie zasłużonym w walce na rzecz praw człowieka i wolności. 1 grudnia 2007 został laureatem Nagrody im. Kazimierza Pułaskiego „Rycerz Wolności” za promowanie wolności, sprawiedliwości i demokracji.
Odznaczenia Medal 100-lecia Białoruskiej Republiki Ludowej – Rada BRL, nadanie 2019, wręczenie 2023 Medal Franciszka Skaryny – Zjednoczony Gabinet Przejściowy Białorusi, 2026 Krzyż Oficerski Orderu Zasługi RP – Polska, 2026, pośmiertnie Odznaka honorowa „Zasłużony dla Kultury Polskiej” – Polska
Życie prywatne Był żonaty z Iną Kulej. Miał dwóch synów i wnuczkę. Zmarł 11 sierpnia 2026. Pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie. Poza ojczystym białoruskim, biegle władał językami polskim, angielskim, francuskim i rosyjskim.
Przypisy
Bibliografia
Mowę polską pamiętam z dzieciństwa (rozmowa z Jerzym Tartakiem), „Magazyn Polski”, nr 1, 1992, s. 18–19 Rafał Czachor, Białoruskie środowiska opozycyjne w dyskursie nad przyszłością Białorusi – zarys problemu, [w:] M.S. Wolański, G. Tokarz (red.), Polska-Białoruś: przeszłość i teraźniejszość, Wrocław 2009, s. 119–131, .
Linki zewnętrzne Alaksandr Milinkiewicz – strona prywatna (wersja archiwalna)
Kategoria:Absolwenci Grodzieńskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego Kategoria:Białoruscy działacze praw człowieka Kategoria:Białoruscy fizycy XX wieku Kategoria:Białoruscy fizycy XXI wieku Kategoria:Białoruscy matematycy XX wieku Kategoria:Białoruscy nauczyciele Kategoria:Członkowie Związku Polaków na Białorusi Kategoria:Kandydaci na urząd Prezydenta Białorusi Kategoria:Ludzie urodzeni w Grodnie Kategoria:Odznaczeni Medalem 100-lecia Białoruskiej Republiki Ludowej Kategoria:Odznaczeni Medalem Franciszka Skaryny (ZGPB) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej Kategoria:Odznaczeni odznaką honorową „Zasłużony dla Kultury Polskiej” Kategoria:Białoruscy laureaci Nagrody Sacharowa Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Nauczyciele akademiccy Grodzieńskiego Uniwersytetu Państwowego Kategoria:Urodzeni w 1947 Kategoria:Zmarli w 2026