Jurij Iwanowycz Łypa (ukr. Юрій Іванович Липа, ur. w Odessie lub w Starych Sanżarach, zm. 20 sierpnia 1944 w Szutowej) – ukraiński lekarz, pisarz, poeta i publicysta, ideolog nacjonalizmu ukraińskiego, twórca tzw. doktryny czarnomorskiej.
Życiorys Najbardziej popularna wersja narodzin Jurija Łypy mówi o tym, że urodził się 18 maja 1900 w Odessie jako syn , lekarza, pisarza i działacza niepodległościowego. Kwestionuje ją Marek Wojnar twierdząc w oparciu o dokumenty, że Łypa urodził się w Starych Sanżarach pod Połtawą jako Heorhij Heraszczenko, syn Andrija i Jelizawety Heraszczenków. Iwan Łypa był jego ojcem chrzestnym, który adoptował go w wieku 10 lat, zmieniając mu imię na Jurij.
W młodości brał udział w walce o niepodległość Ukrainy w szeregach armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. W 1920 wraz z ojcem znalazł się na emigracji w Polsce. W 1930 roku uzyskał polskie obywatelstwo.
W latach 1922–1929 studiował medycynę na Uniwersytecie Poznańskim, gdzie wśród studentów ukraińskich założył tajną korporację „Czornomore”. Po uzyskaniu dyplomu przeniósł się do Warszawy i podjął pracę jako lekarz. W 1929 wraz z Jewhenem Małaniukiem współtworzył w Warszawie grupę literacką „Tank”, której stał się głównym ideologiem.
Specjalizował się w fitoterapii, a jego prace medyczne, m.in. Fitoterapija (1933) oraz Łyky pid nohamy (1943), były wielokrotnie wznawiane i cytowane także w wydawnictwach polskich. W 1940 był współzałożycielem Ukraińskiego Instytutu Czarnomorskiego w Warszawie, placówki naukowej badającej problemy polityczne i gospodarcze przyszłego niepodległego państwa ukraińskiego.
W 1943 przeniósł się do okupowanej przez Niemców Galicji (rejon Jaworowa), gdzie prowadził praktykę lekarską oraz szkolił personel sanitarny Ukraińskiej Powstańczej Armii, pełniąc funkcję lekarza kurennego. Aresztowany przez sowieckie służby bezpieczeństwa, został zamordowany 20 sierpnia 1944 koło wsi Szutowa.
Twórczość literacka Debiutował jako poeta w 1919. Wydał tomy poetyckie Switłist (1925), Suworist (1931) i Wiruju (1938). Jego dorobek prozatorski obejmuje powieść historyczną Kozaky w Moskowiji (1934) oraz trzy tomy opowiadań Notatnyk (1936–1937). W zbiorze esejów Bij za ukrajinśku literaturu (1935) sformułował program literatury narodowej.
Doktryna czarnomorska
Poglądy geopolityczne Łypa wyłożył w trylogii złożonej z prac Pryznaczennia Ukrajiny (1938), Czornomorśka doktryna (1940) i Rozpodil Rosiji (1941). Zakładał w niej, że bezpieczeństwo regionu najlepiej zapewni związek państw nadczarnomorskich pod przewodnictwem Ukrainy, zorientowany na południe, ku Kaukazowi, Bułgarii i Turcji, a nie ku Polsce. Odróżniało to jego koncepcję od polskiego Międzymorza i wiązało ją z ukraińską ideą osi bałtycko-czarnomorskiej Stepana Rudnyckiego.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Kategoria:Eseiści XX wieku Kategoria:Geopolitycy Kategoria:Ludzie urodzeni w Odessie Kategoria:Pisarze związani z Odessą Kategoria:Pisarze związani z Warszawą Kategoria:Ukraińcy w Polsce Kategoria:Ukraińscy działacze społeczni Kategoria:Ukraińscy dziennikarze Kategoria:Ukraińscy lekarze Kategoria:Ukraińscy poeci XX wieku Kategoria:Ukraińscy prozaicy XX wieku Kategoria:Ukraińscy publicyści Kategoria:Ukraińskie ofiary prześladowań komunistycznych 1917–1991 Kategoria:Żołnierze Ukraińskiej Powstańczej Armii Kategoria:Urodzeni w 1900 Kategoria:Zmarli w 1944 Kategoria:Ofiary zabójstw na Ukrainie