Przepasek, krytonos kasztanowaty (Liosceles thoracicus) – gatunek ptaka z podrodziny krytonosów (Rhinocryptinae) w rodzinie krytonosowatych (Rhinocryptidae). Występuje w Ameryce Południowej, według IUCN nie jest zagrożony wyginięciem.
Zasięg występowania Przepasek występuje w zachodniej i południowo-zachodniej Amazonii i zamieszkuje w zależności od podgatunku: L. thoracicus dugandi – południowo-wschodnia Kolumbia i przylegająca do niej zachodnia Brazylia z rzeką Solimões. L. thoracicus erithacus – wschodni Ekwador na południe do wschodniego Peru (na południe do ujścia rzeki Urubamba). L. thoracicus thoracicus – zachodnia i środkowa część amazońskiej Brazylii (na wschód do Tapajós), i prawdopodobnie podgatunek ten zamieszkuje południowo-wschodnie Peru i północną Boliwię.
Taksonomia Gatunek po raz pierwszy opisał w 1865 roku angielski ornitolog Philip Lutley Sclater, nadając mu nazwę Pteroptochus thoracicus. Jako miejsce typowe znalezienia holotypu Sclater podał Salto do Girão nad lewym brzegiem Rio Madeira w Brazylii. Holotyp został znaleziony w październiku 1829 roku w lesie na ziemi przez austriackiego zoologa i kolekcjonera Johanna Natterera. Choć Sclater umieścił przepaska w rodzaju Pteroptochus, to jednocześnie zauważył, że ptak ten odróżnia się na tyle od innych gatunków z tego rodzaju, iż zasługuje na wydzielenie do osobnej grupy (w randze podrodzaju lub być może rodzaju), którą nazwał Liosceles. Obecnie takson Liosceles traktowany jest jako osobny rodzaj, a przepasek jest jedynym jego przedstawicielem.
L. thoracicus jest taksonem siostrzanym dla Psilorhamphus guttatus. Rozpoznano trzy podgatunki, jednak zmienność geograficzna jest stosunkowo słaba; odrębność podgatunku dugandi jest wątpliwa. Uważa się, że ptaki z południowo-wschodniego Peru i północnej Boliwii należą do podgatunku nominatywnego, lecz zachodzi potrzeba dalszych badań. Podstawowe dane taksonomiczne podgatunków (oprócz podgatunku nominatywnego) przedstawia poniższa tabelka:
Podgatunek Oryginalna pisownia Autor i rok opisu Miejsce typowe Holotyp L. t. dugandi Liosceles thoracicus dugandi Meyer de Schauensee, 1950 Umbria, na wysokości 1000 stóp (305 m), nad rzeką Putumayo, Kolumbia ♂ L. t. erithacus Liosceles erithacus P.L. Sclater, 1890 Sarayaku, Ekwador ♂
Etymologia Liosceles: leios „gładki”; σκελος skelos „goleń, noga”. thoracicus: „piersiowy, z klatki piersiowej”, od gr. θωρακικος thōrakikos „cierpienie w klatce piersiowej”, od θωραξ thōrax, θωρακος thōrakos „napierśnik”. dugandi: Armando Dugand (1906–1971), kolumbijski botanik. erithacus: łac. erithacus „nieznany mały ptak”, od gr. εριθακος erithakos „nieznany mały ptak”, być może rudzik lub drozd wędrowny, pleszka zwyczajna czy kopciuszek zwyczajny.
Morfologia Długość ciała około 19,5 cm; masa ciała samców 39–42 g. Upierzenie dorosłych jest nieco zmienne indywidualnie; czoło szarobrązowe, ciemię i kark ciemnobrązowy, skroń i brwi białe, pokrywy uszne ciemnopopielate z białymi plamami. Grzbiet, zad i skrzydła czerwonawo-brązowe, pokrywy skrzydłowe z czarnym, subterminalnym pasmem i często z białawym centralnym punktem, ogon szarobrązowy. Gardło białawe, z czarnymi i białymi smugami na boku. Pierś na bokach szara, z białym środkiem, w górnej części piersi żółta lub pomarańczowo-brązowa plama (nieco zmienna w kształcie i kolorze), środek dolnej części piersi biały. Boki i podbrzusze tworzą kratownicę koloru czarnego, brązowego i białego. Tęczówka ciemnobrązowa, szczęka górna czarna, dolna biała; skok koloru brązowego. Młode ptaki są najwyraźniej bardzo podobne do dorosłych. Podgatunek erithacus różni się od nominatywnego bardziej brązowym ciemieniem, szerszą plamą na piersi, która jest również bardziej koloru pomarańczowo-brązowego; u podgatunku dugandi plama na piersi jest koloru rudego i przechodzi na boki szyi i gardła.
Ekologia Przepasek prowadzi prawdopodobnie osiadły tryb życia, zamieszkując wilgotny „lądowy” las, często w pobliżu drzew, rzadziej w zalanym lesie (várzea). Prowadzi naziemny tryb życia; odzywa się z ziemi lub z niskiej gałęzi. Gatunek nizinny występujący do 600 m n.p.m., czasami do 900 m n.p.m.; w Peru obserwowany do wysokości 1000 m n.p.m.
Pieśń głośna, pojedyncza, gwizdana z częstotliwością 1,2–1,3 kHz, powtarzana z przerwami co 2–5 sekund (czasami przez kilka minut) i kończąca się w równomiernie opadających seriach trwających 4–5 sekund do częstotliwości 1,4–1,3 kHz. Porozumiewa się powtarzającymi, ostrymi tonami „krii” lub „krii–krii” o częstotliwości 2,5 kHz, a także „tczurk” o częstotliwości 1–1,3 kHz.
Żywi się głównie pluskwiakami (Hemiptera). Pokarm zdobywa w parach lub osobno, powoli spacerując i skacząc na dnie lasu, często przemieszczając się po zwalonych pniach; pluskwiaki podnoszone są z powierzchni ściółki.
Bardzo mało informacji na temat lęgów tego ptaka. W południowo-wschodnim Peru w październiku schwytano osobnika młodocianego. Znane jest jedno kuliste gniazdo, zbudowane z małych gałązek, traw, porostów, mchów, liści i kępek ziemi, wyłożone głównie miękkimi trawami i umiejscowione na ziemi w systemie korzennym małego drzewa; otwór wyjściowy znajdował się na górze gniazda i prowadził bezpośrednio na otwartą przestrzeń.
Status zagrożenia i ochrona W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody został zaliczony do kategorii LC ( „najmniejszej troski”). Globalna wielkość populacji tego ptaka nie jest znana, ale opisywany jest jako dość rzadki, choć lokalnie dość pospolity. Występuje w kilku rozległych obszarach chronionych, np. Reserva de Producción Faunística Cuyabeno w Ekwadorze oraz Parku Narodowym Manú w Peru. Ocenia się, że w ciągu trzech pokoleń (10,8 roku) gatunek ten traci 3–4% siedlisk leśnych w zasięgu swojego występowania. Dlatego podejrzewa się, że w ciągu trzech następnych pokoleń liczebność populacji przepaska zmniejszy się o 1–9%.
Przypisy Systematyka i nazwy polskie za:
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Krytonosowate Kategoria:Ptaki Ameryki Południowej Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1865 roku Kategoria:Taksony opisane przez Philipa Lutleya Sclatera