Deklinacja w języku niemieckim – odmiana rzeczownika, zaimka, rodzajnika, przymiotnika i liczebnika przez przypadki, liczby i rodzaje w języku niemieckim.

W języku niemieckim występują cztery przypadki: mianownik (Nominativ), dopełniacz (Genitiv), celownik (Dativ) i biernik (Akkusativ). Wyróżnia się trzy rodzaje: rodzaj męski (Maskulinum), żeński (Femininum) i nijaki (Neutrum) oraz dwie liczby: pojedynczą (Singular) i mnogą (Plural). W liczbie mnogiej nie ma podziału na rodzaje gramatyczne.

Język niemiecki należy do języków fleksyjnych. Wyrazy podlegające odmianie składają się z tematu (zasadniczo niezmiennego) i odpowiedniej końcówki fleksyjnej. Czasami w wyniku odmiany następuje również pewna zmiana w temacie, np. przegłos (wymiana samogłosek na umlauty).

Deklinacja pozwala na wskazanie funkcji wyrazu w zdaniu (podmiot, dopełnienie bliższe, dopełnienie dalsze, określenie przynależności), dzięki czemu zadania tego nie musi przejmować ścisły szyk wyrazów czy odpowiednie przyimki (jak np. w języku angielskim czy francuskim). Części mowy mogą występować w różnej kolejności odbiegającej od standardowego, neutralnego szyku, aby położyć nacisk na inny element zdania.

Rys historyczny Pochodzenie i rozwój języka niemieckiego Język niemiecki, podobnie jak język polski, należy do rodziny języków indoeuropejskich. W obrębie tej rodziny język niemiecki należy do grupy języków germańskich. Standardowa postać języka niemieckiego powstała na podstawie dialektów wysokoniemieckich, dlatego etapy rozwoju niemczyzny uznaje się za tożsame z etapami rozwoju języka wysokoniemieckiego. Dialekty dolnoniemieckie, choć podlegały wpływom podobnych czynników kulturowych i politycznych, są bardziej zbliżone do języka niderlandzkiego czy angielskiego niż do języka wysokoniemieckiego.

Można wyróżnić następujące okresy języka niemieckiego: język staro-wysoko-niemiecki (Althochdeutsch, Ahd.) – od ok. 750 do ok. 1100 język średnio-wysoko-niemiecki (Mittelhochdeutsch, Mhd.) – od ok. 1100 do 1350 język wczesno-nowo-wysoko-niemiecki (Frühneuhochdeutsch, Fnhd. lub Frnhd.) – od 1350 do 1650 język wysokoniemiecki (Neuhochdeutsch, Nhd.).

Historyczna odmiana rzeczownika Pierwotnie każda odmieniona forma rzeczownika składała się z następujących elementów: 1. rdzenia, 2. przyrostka tworzącego temat oraz 3. końcówki fleksyjnej (np. biernik liczby mnogiej wyrazu dagaz był zbudowany z elementów 1. dag 2. a 3. ns). Rzeczowniki można było podzielić na dwie główne klasy w zależności od tego, czy ich temat (przyrostek tworzący temat) pierwotnie kończył się na samogłoskę (a, o, i, u) czy spółgłoskę. Te pierwsze należały do tzw. odmiany mocnej, np. tag (pierwotnie dagaz), wort (pierwotnie wurdan). Te drugie należały do tzw. odmiany słabej, np. boto (pierwotnie bodô), hano (pierwotnie hanô), a ich tematy kończyły się na –n.

Akcent wyrazowy, początkowo swobodny, przesunął się na początek wyrazów i zwykle padał na sylabę rdzenia wyrazu. Spowodowało to osłabienie i redukcję końcowych sylab oraz przemiany typu: dagaz → dags → tag.

W języku staro-wysoko-niemieckim występowały dwie liczby (pojedyncza i mnoga) i trzy rodzaje (męski, żeński i nijaki). Podobnie jak w innych językach rodziny indoeuropejskiej liczba przypadków gramatycznych zmniejszyła się – z ośmiu (w praindoeuropejskim) do pięciu. Rzeczowniki odmieniały się przez mianownik, dopełniacz, celownik, biernik i narzędnik występujący jednak tylko u rzeczowników odmiany a-tematowej oraz i-tematowej rodzaju męskiego.

W języku średnio-wysoko-niemieckim, mimo dalszej redukcji końcowych sylab, zachowany został podział na rzeczowniki odmiany mocnej i słabej. Końcówki nie musiały już ujawniać przypadka gramatycznego rzeczownika – funkcję tę przejął rodzajnik. Intensywnie zaczęto używać przegłosu (umlautu) dla podkreślenia różnicy między liczbą pojedynczą a mnogą. Wiele form odmian pokrywało się jednak, co dodatkowo zwiększyło użycie rodzajnika.

Końcówki fleksyjne rzeczowników uległy stopniowemu osłabieniu przez osłabianie końcowych sylab. We współczesnym języku niemieckim zachowała się końcówka –s w dopełniaczu liczby pojedynczej. W przypadku rzeczowników odmiany słabej końcowe –n było pierwotnie przyrostkiem tworzącym temat, po którym zanikły pierwotne końcówki, tymczasem współcześnie zakończenia –n są traktowane jako końcówki fleksyjne. Zakończenie –e w celowniku liczby pojedynczej lub mianowniku liczby mnogiej to pozostałość po kontrakcjach samogłoski z przyrostka i końcówki, a –n w celowniku liczby mnogiej to pozostałość po pierwotnej końcówce –mis.

Współcześnie najbardziej rozpowszechniony jest podział typów odmiany rzeczownika na deklinację mocną, słabą i mieszaną. Podział ten opiera się na formach mianownika i dopełniacza liczby pojedynczej oraz mianownika liczby mnogiej. Dokładny opis tych deklinacji jest jednak skomplikowany i nie obejmuje wszystkich rzeczowników. Przykładowo słownik Wahriga „Deutsches Wörterbuch” (wydanie z 2002) przedstawia 31 paradygmatów bez przegłosu i 13 paradygmatów z przegłosem, a mimo to nadal nie obejmuje wszystkich rzeczowników. Podobnie odmianę przymiotników dzieli się na deklinację mocną (bez rodzajnika), słabą (z rodzajnikiem określonym) i mieszaną (z rodzajnikiem nieokreślonym), ale w obrębie tego podziału istnieją liczne wyjątki.

+ Przykład deklinacji a-tematowej rzeczownika w różnych okresach rozwoju języka niemieckiego Singular Plural przypadek Althochdeutsch Mittelhochdeutsch Neuhochdeutsch Althochdeutsch Mittelhochdeutsch Neuhochdeutsch Nominativ tag tac Tag taga tage Tage Genitiv tages tages Tag(e)s tago tage Tage Dativ tage tage Tag(e) tagum (-om) tagen Tagen Akkusativ tag tac Tag taga tage Tage Instrumental tagu (-o)

+ Przykład deklinacji n-tematowej rzeczownika w różnych okresach rozwoju języka niemieckiego Singular Plural przypadek Althochdeutsch Mittelhochdeutsch Neuhochdeutsch Althochdeutsch Mittelhochdeutsch Neuhochdeutsch Nominativ boto bote Bote boton (-un) boten Boten Genitiv boton (-un) boten Boten botôno boten Boten Dativ boten (-in) boten Boten botôm boten Boten Akkusativ boten (-in) boten Boten boton (-un) boten Boten

Historyczna odmiana przymiotnika W języku praindoeuropejskim przymiotniki nie wykazywały różnic od rzeczowników w deklinacji. W grupie języków germańskich wyodrębniła się odmiana mocna i słaba przymiotników. Kiedy przymiotniki poprzedzone były wyrazami o odmianie zaimkowej (zwłaszcza rodzajnikiem), to wybierana była nieróżnicująca odmiana z końcówkami –n (odmiana słaba). Kiedy przymiotniki nie były poprzedzone takimi wyrazami, używana była deklinacja mocna, gdzie końcówki stopniowo zastępowano bardziej różnicującymi końcówkami der. W ten sposób współcześnie charakterystyczne końcówki der występują albo przed przymiotnikiem (np. dieses brave Kind), albo tworzą jego odmianę (np. kaltes Wasser).

W Ahd. i Mhd. nieodmienione formy przymiotnika mogły być użyte zamiennie z odmienioną formą dla mianownika liczby pojedynczej wszystkich rodzajów i biernika rodzaju nijakiego, niezależnie czy przymiotnik był użyty jako przydawka czy orzecznik. Współcześnie nieodmienione formy przymiotnika dla wszystkich rodzajów i liczb są używane praktycznie wyłącznie w roli orzecznika.

+ Przykład deklinacji mocnej przymiotnika Singular Maskulinum Femininum Neutrum przypadek Ahd. Mhd. Nhd. Ahd. Mhd. Nhd. Ahd. Mhd. Nhd. Nominativ blint, blintēr blint, blinder blinder blint, blint(i)u blint, blindiu blinde blint, blintaȥ blint, blinteȥ blindes Genitiv blintes blindes blinden blintera blinder(e) blinder blintes blindes blinden Dativ blintemu (-o) blindem(e) blindem blinteru (-o) blinder(e) blinder blintemu (-o) blindem(e) blindem Akkusativ blintan blinden blinden blinta blinde blinde blint, blintaȥ blint, blinteȥ blindes Instrumental blintu (-o) blintu (-o) Plural Nominativ blinte blinde blinde blinto blinde blinde blint(i)u blindiu blinde Genitiv blintero blinder(e) blinder blintero blinder(e) blinder blintero blinder(e) blinder Dativ blintēm (-ēn) blinden blinden blintēm (-ēn) blinden blinden blintēm (-ēn) blinden blinden Akkusativ blinte blinde blinde blinto blinde blinde blint(i)u blindiu blinde

+ Przykład deklinacji słabej przymiotnika Singular Maskulinum Femininum Neutrum przypadek Althochdeutsch MittelhochdeutschNeuhochdeutsch Althochdeutsch MittelhochdeutschNeuhochdeutsch Althochdeutsch MittelhochdeutschNeuhochdeutsch Nominativ blinto blinde blinta blinde blinta blinde Genitiv blinten (-in) blinden blintūn blinden blinten (-in) blinden Dativ blinten (-in) blinden blintūn blinden blinten (-in) blinden Akkusativ blinton (-un) blinden blintūn blinden (Mhd.)blinde (Nhd.) blinta blinde Plural Nominativ blinton (-un) blinden blintūn blinden blintun (-on) blinden Genitiv blintōno blinden blintōno blinden blintōno blinden Dativ blintōm (-ōn) blinden blintōm (-ōn) blinden blintōm (-ōn) blinden Akkusativ blinton (-un) blinden blintūn blinden blintun (-on) blinden

Przypadki w języku niemieckim Liczba i rozpoznawanie przypadków Współcześnie w języku niemieckim rozróżnia się następujące cztery przypadki (Kasus, Fall):

+ Przypadki w języku niemieckim Przypadek Alternatywnanazwa Nazwapo polsku Pytanie Pytaniepo polsku Nominativ Werfall mianownik wer? was? kto? co? Genitiv Wesfall dopełniacz wessen? kogo? czego? czyj? Dativ Wemfall celownik wem? komu? czemu? Akkusativ Wenfall biernik wen? was? kogo? co?

Przypadek rzeczownika można rozpoznać po jego końcówce albo po towarzyszącym mu określniku bądź przymiotniku; jeśli jednak one nie występują, należy postawić pytanie dotyczące danego rzeczownika. Przykładowo w zdaniu Wein schmeckt Hans am besten. → Wino smakuje Hansowi najbardziej pytanie, na które odpowiedzią będzie Wein brzmi Wer/Was schmeckt Hans am besten? → Kto/Co smakuje Hansowi najbardziej? Na pytanie kto? co? odpowiada Nominativ, zatem słowo Wein jest w mianowniku. Pytanie, na które odpowiedzią będzie Hans brzmi Wem schmeckt Wein am besten? → Komu smakuje najbardziej wino?, zatem słowo Hans jest w celowniku (Dativ).

Mianownik Mianownik (Nominativ) wskazuje na podmiot, dopełnienie łącznika (orzecznik), a także używany jest z rzeczownikami i zaimkami będącymi niejako oddzielonymi od reszty zdania, np. Und dein Cousin, wann siehst du ihn wieder? → A twój kuzyn, kiedy się z nim znów zobaczysz? Er saß am Kamin, der Hund zu seinen Füßen. → Siedział przy kominku [z] psem przy nogach.

Różnice w zastosowaniu mianownika w porównaniu z językiem polskim występują w następujących sytuacjach: przy charakteryzowaniu podmiotu jako elementu klasy, w strukturach wykorzystujących orzecznik rzeczownikowy: Sie ist Lehrerin (mianownik). → Ona jest nauczycielką (narzędnik). Er bleibt mein bester Freund. → On pozostaje moim najlepszym przyjacielem. w konstrukcjach wyrażających porównanie typu: przyimek + zaimek/rzeczownik + wie/als + zaimek, np. Von einem berühmten Arzt wie ihm (celownik) hätte ich etwas anderes erwartet. → Po takim znanym lekarzu jak on (mianownik) spodziewałbym się czegoś innego (w języku niemieckim występuje tu przypadek zależny od przyimka). w wykrzyknieniach, np. Du Esel! (mianownik) → Ty ośle! (wołacz).

Dopełniacz Ogólne uwagi o użyciu dopełniacza We współczesnym języku niemieckim użycie dopełniacza jest charakterystyczne dla stylu bardziej formalnego, dla języka pisanego; w języku codziennym preferowane są często inne konstrukcje, zwłaszcza z użyciem von.

Dopełniacz używany jest do określania przynależności, może określać rzeczownik. Zazwyczaj fraza rzeczownikowa w dopełniaczu występuje po frazie rzeczownikowej, od której zależy, np. die Abfahrt des Busses → odjazd autobusu. Przy nazwach własnych zwykle pojawia się jednak jako pierwsza (np. Eriks Freund → przyjaciel Eryka), ale możliwa jest także kolejność odwrotna (ein Freund Eriks). W innych sytuacjach rzeczownik w dopełniaczu pojawia się jako pierwszy tylko w starych powiedzeniach, np. Undank ist der Welt Lohn. → Świat niewdzięcznością płaci.