Źródła prawa w polskim porządku prawnym – pojęcie stosowane w nauce prawa polskiego obejmujące rodzaje aktów regulujących organizację i funkcjonowanie organów państwowych oraz stosunki administracji z podmiotami - obywatelami. Do podstawowych sposobów pojmowania źródeł prawa polskiego należy rozróżnienie źródeł prawa w znaczeniu materialnym, formalnym oraz poznawczym. W ujęciu materialnym źródłem prawa jest wszystko to, co wpływa na powstawanie prawa. Pojęcie źródeł prawa w znaczeniu formalnym oznacza rezultat działalności kompetentnego organu państwowego, w którym jest wyrażone prawo. Źródła prawa w znaczeniu formalnym tworzą hierarchiczny układ aktów normatywnych. Pierwszorzędne znaczenie odgrywa Konstytucja, następnie ustawy oraz akty podstawowe o różnej mocy prawnej (powszechnie obowiązujące wszystkie podmioty w danym państwie względnie adresowane do określonej grupy adresatów). Źródła prawa w znaczeniu formalnym są rezultatem procesu tworzenia (stanowienia) prawa. Źródła prawa są jednocześnie źródłami poznania prawa, w przypadku gdy dowiadujemy się z nich o treści obowiązującego w danym czasie prawa.
Akty stanowienia prawa powszechnie obowiązującego Zgodnie z art. 87 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja umowy międzynarodowe ratyfikowane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie ustawy umowy międzynarodowe ratyfikowane bez uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie rozporządzenia akty prawa miejscowego (na obszarze działania organów, które je ustanowiły).
Ponadto do źródeł prawa powszechnie obowiązującego zalicza się ustawy o zmianie Konstytucji, rozporządzenia z mocą ustawy wydane na podstawie art. 234 Konstytucji i inne nieuchylone akty prawne o mocy ustawy. Dotyczy to obowiązujących rozporządzeń Prezydenta RP z mocą ustawy wydanych w okresie II Rzeczypospolitej i dekretów wydanych w okresie tzw. Polski Ludowej.
Konstytucja RP Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, a jej przepisy stosuje się bezpośrednio, chyba że sama stanowi inaczej (art. 8 Konstytucji RP). Z Konstytucją RP muszą być zgodne wszystkie pozostałe źródła prawa powszechnego lub wewnętrznego.
Konstytucja RP określa podstawowe zasady funkcjonowania państwa, ustala katalog źródeł prawa powszechnie obowiązującego, podstawowe wolności oraz prawa i obowiązki człowieka i obywatela, ustrój władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej, podstawy i zakres działania organów kontroli państwowej i ochrony prawa, a także zasady działania państwa w sytuacji szczególnych zagrożeń, regulując podstawy wprowadzania trzech stanów: wojennego, wyjątkowego i klęski żywiołowej.
Ustawy Ustawa jest podstawowym aktem stanowienia prawa powszechnie obowiązującego. Ustawę wydaje Sejm RP. Sposób opracowania ustawy oraz jej uchwalenia, jak również sposób i zakres współdziałania Sejmu z Senatem określa Konstytucja RP (art. 121).
Uchwaloną w parlamencie (tzn. przez Sejm i Senat) ustawę Marszałek Sejmu przedstawia do podpisu Prezydentowi RP. Prezydent RP podpisuje ustawę w ciągu 21 dni i zarządza jej ogłoszenie w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, chyba że w tym terminie wystąpił do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem w sprawie zgodności ustawy z Konstytucją RP. Prezydent odmawia podpisania ustawy, którą Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodną z Konstytucją RP. Jeżeli jednak niezgodność dotyczy niektórych przepisów, a Trybunał nie orzekł, że są one nierozerwalnie związane z całą ustawą, Prezydent RP po zasięgnięciu opinii Marszałka Sejmu, podpisuje ustawę z pominięciem przepisów uznanych za niezgodne z Konstytucją RP albo zwraca ustawę Sejmowi w celu usunięcia niezgodności.
Jeżeli Prezydent Rzeczypospolitej nie wystąpił z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego może przekazać ustawę Sejmowi do ponownego rozpatrzenia. Po ponownym uchwaleniu ustawy przez Sejm większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów Prezydent RP podpisuje ustawę w ciągu 7 dni i zarządza jej ogłoszenie w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.
Szczególny tryb uchwalenia ustawy budżetowej przewidziany jest w Konstytucji RP. Ustawa zasadnicza wskazuje na termin wniesienia przez Radę Ministrów projektu ustawy budżetowej do Sejmu (co najmniej trzy miesiące przed początkiem roku budżetowego), lecz także skraca Senatowi termin uchwalenia ewentualnych poprawek z 30 do 20 dni, a Prezydentowi RP termin podpisu ustawy budżetowej z 21 do 7 dni. Odbiera ona też Prezydentowi RP prawo do przekazywania ustawy budżetowej Sejmowi do ponownego rozpatrzenia. Nakłada również na Trybunał Konstytucyjny obowiązek orzeczenia o niezgodności ustawy budżetowej w ciągu dwóch miesięcy od dnia złożenia wniosku przez Prezydenta RP w Trybunale Konstytucyjnym.
W tym samym trybie zostaje uchwalona ustawa o prowizorium budżetowym. Ustanawia się ją, gdy trzeba określić dochody i wydatki budżetu państwa w okresie krótszym niż rok budżetowy.
Warunkiem wejścia w życie ustawy jest jej ogłoszenie w sposób określony przez ustawę. Sprawy te regulują przepisy ustawy z 20.07.2000 r. o ogłoszeniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych. Stanowi ona, że ustawę ogłasza się w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.
Ratyfikowane umowy międzynarodowe Umowy międzynarodowe wymagające ratyfikacji zawiera Rada Ministrów. Ratyfikacja umów międzynarodowych i ich wypowiadanie należą do Prezydenta RP jako reprezentanta państwa w stosunkach zewnętrznych. O ratyfikacji lub wypowiedzeniu takiej umowy Prezydent RP ma obowiązek zawiadomić Sejm i Senat.
Ratyfikacja niektórych umów międzynarodowych, jak również ich wypowiedzenie wymagają uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie. Umowy te dotyczą:
pokoju, sojuszy, układów politycznych lub układów wojskowych wolności, praw lub obowiązków obywatelskich określonych w Konstytucji członkostwa Rzeczypospolitej Polskiej w organizacji międzynarodowej znacznego obciążenia państwa pod względem finansowym spraw uregulowanych w ustawie lub w których Konstytucja wymaga ustawy przekazania organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencji organów władzy państwowej w niektórych sprawach.
Obowiązek ratyfikowania określa ustawa z dnia 14.04.2000 r. o umowach międzynarodowych. Według tej ustawy ratyfikacji podlegają wszystkie umowy międzynarodowe, które wymagają uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie oraz na podstawie których Polska przekazuje organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów państwowych, a także umowy międzynarodowe, które przewidują wymóg ratyfikacji albo ją dopuszczają, a szczególne okoliczności to uzasadniają.
Ratyfikacji wymagają także niektóre akty prawne Unii Europejskiej, o których mowa w Traktacie o Unii Europejskiej oraz Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, wymienione w art. 12 ust. 2a ustawy o umowach międzynarodowych z 2000 r.
Każdą ratyfikowaną umowę międzynarodową ogłasza się w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Z chwilą ogłoszenia staje się ona częścią krajowego porządku prawnego i jest ona bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy.
Rozporządzenia Zgodnie z Konstytucją RP prawo do wydawania wymienionych rozporządzeń mają:
Prezydent RP (art. 142 ust. 1) Rada Ministrów (art. 146 ust. 4 pkt 2) Prezes Rady Ministrów (art. 148 pkt 3) minister kierujący działem administracji rządowej (art. 149 ust. 2) wchodzący w skład Rady Ministrów przewodniczący określonego w ustawie komitetu Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji (art. 213 ust. 2).
Według art. 92 ust. 1 Konstytucji RP rozporządzenia są wydawane na podstawie szczególnego upoważnienia zawartego w ustawie i w celu jej wykonania. Upoważnienie określa organ właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści rozporządzenia. Oznacza to, że rozporządzenie może być wydane tylko w celu rozwinięcia spraw, którym poświęcona jest ustawa, przy czym rozwinięcie to nie może być dowolne, lecz musi być zgodne z ustawą (wolą ustawodawcy).
Konstytucja RP określa możliwość wydania rozporządzenia z mocą ustawy oraz rozporządzenia o wprowadzeniu stanu wojennego lub wyjątkowego albo stanu klęski żywiołowej. W czasie stanu wojennego, gdy Sejm nie ma możliwości zebrania się na posiedzenie Prezydent RP na wniosek Rady Ministrów wydaje rozporządzenie z mocą ustawy. Rozporządzenie takie podlega zatwierdzeniu przez Sejm na najbliższym posiedzeniu.
Przedmiotem takiego rozporządzenia są tylko sprawy wymienione w art. 228 ust. 3 i 4 Konstytucji RP, a więc:
zasady działania organów władzy publicznej oraz zakres w jakim mogą zostać ograniczone wolności oraz prawa człowieka i obywatela, podstawy, zakres oraz tryb wyrównania strat majątkowych wynikających z ograniczenia wolności i praw człowieka i obywatela.
Konstytucja RP wymaga, aby rozporządzenie z mocą ustawy było wydane w celu przywrócenia normalnego funkcjonowania państwa, a działania podjęte odpowiadały stopniowi zagrożenia.
Rozporządzenia wprowadzające stany nadzwyczajne są wydawane w szczególnym trybie i okolicznościach określonych w Konstytucji RP. Rozporządzenia są ogłaszane w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Stanowi tak ustawa z dnia 20.07.2000 r. o ogłoszeniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych. Rozporządzenie wchodzi w życie w terminie 14 dni od dnia jego ogłoszenia, od której to zasady ustawa przewiduje możliwość pewnych wyjątków.
Akty prawa miejscowego Zgodnie z Konstytucją RP źródłami prawa powszechnie obowiązującego są również akty prawa miejscowego. Zakres obowiązywania tych aktów jest ograniczony do obszaru działania organu, który ustanowił taki akt. Organy administracji rządowej ogólnej i specjalnej oraz organy samorządu terytorialnego powołane są do ustanawiania akt na podstawie i w granicach upoważnień zawartych w ustawie. (art. 94 Konstytucji RP).
Rodzaje, nazwę i przedmiot aktów prawa miejscowego określa ustawa o wojewodzie i administracji rządowej w województwie, ustawy o jednostkach samorządu terytorialnego, ustawy określające kompetencje innych organów terenowych do stanowienia aktów prawa miejscowego, a tryb ogłaszania - ustawa o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych.
Ustawa z 23.01.2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej w województwie wskazuje, że wojewoda i organy administracji niezespolonej stanowią - na podstawie i w granicach upoważnień zawartych w ustawach - akty prawa miejscowego obowiązujące na obszarze województwa lub jego części. W zakresie nieuregulowanym w ustawach lub innych przepisach powszechnie obowiązujących wojewoda wydaje rozporządzenia porządkowe, jeśli jest to niezbędne do ochrony życia, zdrowia lub mienia oraz zapewnienia porządku, spokoju i bezpieczeństwa publicznego.
Ustawa z 5.06.1998 r. o samorządzie województwa określa, że na podstawie tej ustawy oraz na podstawie upoważnień udzielonych w innych ustawach i w granicach sejmik województwa stanowi akty prawa miejscowego obowiązujące na obszarze województwa lub jego części. Aktami tymi reguluje się w szczególności:
ustrój samorządu województwa zasady gospodarowania mieniem wojewódzkim zasady i tryb korzystania z wojewódzkich obiektów i urządzeń użyteczności publicznej zasady i tryb przeprowadzania konsultacji z mieszkańcami województwa zasady, tryb i harmonogram opracowywania strategii rozwoju województwa i programów wojewódzkichUstawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa ()..
Z kolei ustawa z 5.06.1998 r o samorządzie powiatowym przewiduje, że rada powiatu stanowi akty prawa miejscowego obowiązujące na obszarze powiatu. Podstawą prawną tych aktów są upoważnienia zawarte w odrębnych ustawach oraz ustawie o samorządzie powiatowym. Ich przedmiotem są w szczególności:
sprawy wymagające uregulowania w statucie przepisy porządkowe szczególny tryb zarządzania mianem powiatu