Sanockie Przedsiębiorstwo Budowlane z siedzibą w Sanoku. thumb|240px|Odznaka „Zasłużony dla Sanockiego Przedsiębiorstwa Budowlanego” thumb|240px|Blok mieszkalny przy ul. Zamkowej 3, wcześniej siedziba SPB (2017)
Historia Historia Sanockiego Przedsiębiorstwa Budowlanego – uwzględniając reorganizacje strukturalne – sięga przełomu lat 40./50.. Bezpośrednim prekursorem było Społeczne Przedsiębiorstwo Budowlane, działające na rzecz odbudowy po zniszczeniach wskutek II wojny światowej oraz w wyniku działań oddziałów UPA. Genezą sanockiego przedsiębiorstwa było utworzenie Spółdzielni Budownictwa Wiejskiego „Samopomoc Chłopska” w Rzeszowie w 1947 oraz założenie komórki organizacyjnej tejże w postaci „Biura Rolnego” w Pielni w 1949. Rok później powyższa spółdzielnia została rozwiązana.
BPP (1950–1955) W wyniku zarządzenia Ministrów: Budownictwa oraz Administracji Publicznej z 30 stycznia 1950 o utworzeniu państwowych przedsiębiorstw pod nazwą: „Budowlane Przedsiębiorstwo Powiatowe” i o nadaniu im statutu zostało utworzone państwowe przedsiębiorstwo terenowe pod nazwą Budowlane Przedsiębiorstwo Powiatowe w Sanoku z dniem 1 kwietnia 1950.. Sanocki oddział był wówczas jednym z dziesięciu powołanych na obszarze województwa rzeszowskiego, administracyjnie był podległy Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Sanoku, zaś potocznie był określany mianem „BeP-u”. Jednocześnie na rzecz nowego tworu przeszedł majątek spółdzielni budowlanej „SCh”. Stanowisko dyrektora BPP pełnili Bolesław Czekierda (1950-1951), Jan Tchórzewski (1951), Jan Barański, Jan Hnatuśko (1953), Zdzisław Polakiewicz (do 1957). Od 1950 do 1956 kierownikiem ds. administracyjnym i wicedyrektorem BPP był Arnold Andrunik. Początkowo siedziba przedsiębiorstwa działała w pomieszczeniach kamienicy Józefa Weinera przy ul. 22 Lipca, po czym w połowie lat 50. zbudowano barak biurowy przy ówczesnej ul. Ludwika Waryńskiego. Dla swoich pracowników przedsiębiorstwo wybudowało budynki mieszkalne, umiejscowione przy ul. Stanisława Staszica w Sanoku.
Zadaniem BPP była głównie budowa obiektów wiejskich oraz produkcja materiałów i elementów budowlanych. Od 1950 zakład działał jako przedsiębiorstwo powiatowe, wykonujące remonty obiektów i zabudowań w rolnictwie. Na początku funkcjonowania przedsiębiorstwo wykonywało przede wszystkim jednorodzinne domy dla rolników w podsanockich wsiach, później podjęto budowę domów wielorodzinnych i obiektów gospodarczych jak obory, spichrze, owczarnie, leśniczówki, magazyny, także na potrzeby PGR-ów. Z dniem 31 grudnia 1955 przedsiębiorstwo wyodrębniono i przemianowano w oddział terenowy Wojewódzkiego Zjednoczenia Budownictwa Wiejskiego w Rzeszowie pod nazwą Zarząd Budownictwa nr 5 w Sanoku. Obszarem przeznaczenia działalności były powiaty sanocki i leski, a po włączeniu przedsiębiorstwa z Ustrzyk Dolnych od 1 lipca 1955 także ustrzycki i brzozowski, zaś z czasem zakres poszerzono także o miasta w tychże terenach.
PBT (1957–1962) Wkrótce potem, w toku dalszych zmian struktur budownictwa wiejskiego w wyniku decyzji Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dniem 1 kwietnia 1957 utworzono Przedsiębiorstwo Budownictwa Terenowego w Sanoku, następnie potwierdzone w zarządzeniu Prezydium PRN w Sanoku z 31 grudnia 1957. W wyniku reorganizacji w 1960 przedsiębiorstwo przeszło na wykonawstwo w zakresie budownictwa ogólnego oraz przemysłowego. Zakres działalności PBT został rozszerzony z realizacji budownictwa wiejskiego i leśnego na realizację budownictwa ogólnego, w tym o charakterze mieszkaniowym, a także w zakresie robót usługowych i produkcyjnych. Na stanowisku dyrektora przedsiębiorstwa pracowali Władysław Radzik (od 1 kwietnia 1957 do lipca 1959), Zdzisław Janicki (do 1963).
SPB (1963–1978) Po kilku latach dokonano przekształcenia dotychczasowego przedsiębiorstwa budownictwa terenowego w przedsiębiorstwo o charakterze kluczowym i zarządzeniem Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z 20 grudnia 1962 zostało powołane z dniem 1 stycznia 1963 Sanockie Przedsiębiorstwo Budowlane w Sanoku, podlegające Rzeszowskiemu Zjednoczeniu Budownictwa oraz szerzej w ujęciu centralnym Ministerstwu Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych. W 1965 w struktury SPB włączono miejskie przedsiębiorstwo budowlane z Sanoka oraz zakłady o tym profilu działające w Lesku i w Ustrzykach Dolnych. W 1976 wprowadzono trzy osobne kierownictwa grup robót, umieszczone w Sanoku, Brzozowie i w Bieszczadach z siedzibą w Lesku-Ustrzykach Dolnych. Finalnie obszarem działania SPB były miasta Sanok, Brzozów, Dynów, Lesko, Rzepedź, Ustrzyki Dolne, Zagórz. Tym samym SPB zostało jedynym zakładem budowlanym o charakterze monopolistycznym na obszarze południowo-wschodnim województwa rzeszowskiego, a później obejmując przeważającą część ówczesnego województwa krośnieńskiego, zobowiązanym do wykonywania inwestycji budowlanych na terenie powiatów sanockiego, brzozowskiego, leskiego i ustrzyckiego, których realizacja przyczyniła się do znacznego rozwoju samego przedsiębiorstwa oraz infrastruktury regionu południowo-wschodniego Podkarpacia, w tym zagospodarowania Bieszczadów. Od 1969 administracja i dyrekcja SPB zostały przeniesiony z ul. Waryńskiego do nowej siedziby w biurowcu przy ulicy Zamkowej 3 (do września 1939 w tym miejscu istniała Wielka Synagoga; wejście do budynku istniało wówczas od strony tejże ulicy), gdzie prócz pomieszczeń biurowych działał także hotel robotniczy.
Przedmiotem działalności Sanockiego Przedsiębiorstwa Budowlanego było wykonywanie robót budowlano-montażowych, a celem była realizacja budownictwa mieszkaniowego oraz obiektów użyteczności publicznej, budownictwa wiejskiego oraz jednoczesne tworzenie instalacji i produkcja elementów budowlanych i podejmowanie działalności usługowej. W latach 70. zwiększono realizację budownictwa mieszkaniowego oddając do użytku w tej dekadzie rocznie ok. 500-600 mieszkań. Dziełem SPB było wybudowanie licznych obiektów, wśród których były osiedla mieszkaniowe, budynki szkolne i internaty, przedszkolne i żłobki, zabudowania służby zdrowia, obiekty i placówki handlowe, przemysłowe i rolnicze, agronomówki. Do 1985 zakład wykonał budowę 9 tys. mieszkań (dla 35 tys. mieszkańców, z czego dla 20 tys. w Sanoku), 40 budynków szkół i placówek oświatowo-wychowawczych, do 1977 roku 36 obiektów szkolnych, w tym pięć w Sanoku, trzy w Lesku, po 2 w Brzozowie i Ustrzykach Dolnych (m.in. Szkoła Podstawowa w Czaszynie w 1961; szkoły-pomniki tysiąclecia: w 1964 Szkoła Podstawowa im. 20-lecia PRL w Humniskach, Szkoła Podstawowa im. Janka Krasickiego w Zagórzu, Szkoła Podstawowa w Ropience, Szkoła Podstawowa im. Manifestu Lipcowego PKWN w Przysietnicy, w 1965 Szkoła Podstawowa im. Gen. Karola Świerczewskiego w Cisnej, w 1966 Szkoła Podstawowa w Pielni, Szkoła Podstawowa w Długiem, Szkoła Podstawowa nr 2 w Sanoku; w 1965 szkoła w Brzozowie, budynek I Liceum Ogólnokształcącego im. Komisji Edukacji Narodowej w Sanoku, siedziba Zespołu Szkół Budowlanych w Sanoku do 1975 oraz internat tejże szkoły, Szkoła Podstawowa nr 7 w Sanoku, zabudowania Technikum Leśnego w Lesku i Szkoły Budowlanej w Brzozowie), przedszkole „Stomil” w Sanoku, kilkanaście obiektów szpitali i placówek służby zdrowia (szpital w Sanoku, szpital w Lesku, szpital w Ustrzykach Dolnych, kompleks sanatoryjny w Polańczyku, w tym tamtejszy Dom Wczasowy Budowlanych „Atrium”, przychodnie zdrowia w Cisnej, Komańczy, Lutowiskach, Tarnawie, Dynowie), zabudowania przemysłowe (Zakład Tworzyw Sztucznych w Starej Wsi oraz Kopyciarni w Dynowie, zakłady mięsne w Sanoku, Spółdzielnia Mleczarska w Sanoku, Fabryka Koronek (Firanek) w Brzozowie / Starej Wsi, zakłady przemysłu chemicznego ZTS „Gamrat” w Brzozowie, Zakłady Krośnieńskich Fabryki Mebli i Fabryka Zabawek w Lesku, Zakłady Kopyciarskie w Dynowie, garbarnia w Rymanowie, zakłady utylizacyjne we Wróbliku), piekarnie (m.in. mechaniczna w Sanoku) i restauracje (restauracja „Karpacka” w Sanoku), hotele i obiekty rekreacyjno-sportowe (Hotel „Dom Turysty” w Sanoku, zespół basenów kąpielowych w Sanoku, w tym basen kryty, hotel robotniczy w Ustrzykach Dolnych), komunalne (oczyszczalnia ścieków w Trepczy), drogowe i wiele zabudowań z przeznaczeniem usługowo-handlowym, osiedla mieszkaniowe (osiedle Traugutta i inne na obszarze sanockiej dzielnicy Wójtostwo, osiedle Waryńskiego w sanockiej dzielnicy Błonie, osiedle w Lesku). W 1977 SPB zajmował się wykonaniem remontu Schodów Zamkowych w Sanoku, które do 1989 nosiły nazwę Schody Budowlanych, po czym przywrócono im nazwę Schody Zamkowe.
Rozwój działalności przedsiębiorstwa ukazują dane liczbowe w zakresie produkcji: w 1951 wartość produkcji podstawowej wynosiła 10 814 zł, a w 1975 sięgnęła już 286 401 zł, zaś produkcję globalną wyliczono w tym roku na 316 981 zł. Obrazuje to także przyrost kubatury wykonanych obiektów: w 1959 wynosiła 25 894 m³, a po 17 latach została zwielokrotniona 11-krotnie i w 1976 sięgnęła 288 100³. Tylko do 1977 przedsiębiorstwo wybudowało obiekty o łącznej wartości 3 mld zł. Wyraźnie wzrastał również wskaźnik zatrudnienia w przedsiębiorstwie: z 497 zatrudnionych pracowników (w tym 353 fizycznych i 79 umysłowych) w 1960 do 1294 zatrudnionych (w tym 861 fizycznych i 223 umysłowych) w 1975. Liczba 1000 zatrudnionych osób w SPB została przekroczona w 1973.
Stanowisko dyrektora naczelnego SPB sprawowali Zdzisław Janicki (do 30 czerwca 1963), inż. Mieczysław Gromek (tymczasowo do 1 marca 1964), Władysław Radzik (od 1 marca 1964 do 1 marca 1966), inż. Franciszek Olszewski (od marca 1966 do 31 maja 1971), Józef Baszak (od maja 1971 do 5 lipca 1978).
SPB zostało zakładem patronackim dla Zespołu Szkół Budowlanych w Sanoku, gdzie kształcono przyszłe kadry pracowników przedsiębiorstwa. Ponadto w przedsiębiorstwie zatrudnienie znajdowali także absolwenci szkoły budowlanej z Brzozowa, jak również osoby z przyzakładowego Ochotniczego Hufca Pracy z siedzibą w Ustrzykach Dolnych. Przed 1977 utworzono Wydział Zamiejscowy Budownictwa Lądowego Politechniki Rzeszowskiej. Po 1980 w SPB powstały struktury NSZZ „Solidarność”, którego delegatem na Zjazd Krajowy w 1981 został wybrany Paweł Szałaj. Na początku grudnia 1983 pierwszym sekretarzem Komitetu Zakładowego PZPR w SPB został wybrany Aleksander Paraniak. Kierownikiem Wytwórni Elementów Prefabrykowanych SPB był Ryszard Gawlewicz (zm. podczas pełnienia obowiązków służbowych 1989).
Fabryka Domów thumb|240px|Teren byłej Fabryki Domów W 1974 SPB podjęło tworzenie inwestycji pod nazwą Fabryka Domów w Sanoku, która funkcjonowała od 1976 funkcjonowała i realizująca budownictwo mieszkaniowe o charakterze montażowym, z gotowych elementów konstrukcyjnych (prefabrykaty). Została zlokalizowana w zachodnim krańcu miasta, przy ul. II Armii Wojska Polskiego 40 w dzielnicy Dąbrówka. W zakresie jej działalności była produkcja gotowych płyt przeznaczonych do budowy mieszkań (zob. wielka płyta). Jednym z największych zleceniodawców FD pozostawała Sanocka Spółdzielnia Mieszkaniowa, a ponadto m.in. SFA „Autosan”, Kopalnictwo Naftowe w Sanoku, zakłady Drzewne w Rzepedzi, Zakłady Mięsne w Sanoku.
ZBM (1978–1981) W wyniku kolejnej reorganizacji dokonanej przez Rzeszowskie Zjednoczenie Budownictwa z dniem 1 lipca 1978 SPB zostało przekształcone w Zakład Budowlano-Montażowy w Sanoku, podlegający Krośnieńskiemu Kombinatowi Budowlanemu. Po rezygnacji J. Baszaka, wyrażającego sprzeciw wobec reorganizacji, od 5 lipca 1978 na stanowisku dyrektora przedsiębiorstwa pracował inż. Andrzej Radzik. Od tego czasu zakład był określany jako ZBM Sanok (SPB).