Cimitero Monumentale di Staglieno – cmentarz w Genui, otwarty 1 stycznia 1851 roku. Miejsce pochówku znanych osobistości, z Genui i z zagranicy, odwiedzany w przeszłości przez znane postacie ze świata kultury i polityki (Friedrich Nietzsche, Guy de Maupassant, Mark Twain i Elżbieta Bawarska, znana jako cesarzowa Sissi) oraz artystów (Peter Hook).
Wśród rzeźbiarzy, których dzieła zdobią nagrobki, są tacy twórcy jak: Santo Varni, Giulio Monteverde, Augusto Rivalta, Lorenzo Orengo, Leonardo Bistolfi, Demetrio Paernio, Edoardo De Albertis, Eugenio Baroni i inni.
Historia cmentarza Projekt W 1832 roku król Karol Albert wydał, w oparciu o dekret napoleoński z Saint-Cloud z 1804 rokuDécret Impérial sur les sépultures. dekret zabraniający, z uwagi na zagrożenie dla zdrowia publicznego, pochówków w obrębie murów miejskich, w kościołach i na cmentarzach parafialnych. W 1835 roku w następstwie tego dekretu Gmina Genua przyjęła projekt budowy cmentarza w StaglienoWówczas samodzielna gmina, obecnie dzielnica Genui.. Według opisu zawartego w książce Ferdinanda Resasca La necropoli di Staglieno miejsce pod planowany cmentarz położone było w odległości 4 km od miasta, przy Porta Romana, we wschodniej części murów miejskich, wzdłuż drogi prowincjonalnej prowadzącej do Bobbio, u stóp wzgórza o nazwie Casale de Mussi w strefie Villa Vaccarezza w dolinie rzeki Bisagno w mieście Staglieno, na działce między rzekami Veilino a Bisagno. Zlecenie zaprojektowania nekropolii o charakterze monumentalnym otrzymał architekt miejski Carlo Barabino. Odegrał on ważną rolę w wytyczaniu neoklasycystycznego planu Genui; był odpowiedzialny za projekt planistyczny nowego centrum miasta i budowę budynków użyteczności publicznej, takich jak Teatr Carlo Felice, Pałac Akademii czy szpital dla umysłowo chorych. Nie udało mu się jednak zrealizować zadania budowy cmentarza, ponieważ zmarł jeszcze w tym samym roku w następstwie epidemii cholery, która pochłonęła wiele ofiar w Genui. Dzieło budowy cmentarza kontynuował jego uczeń i współpracownik, Giovanni Battista Resasco, którego projekt został zatwierdzony, jako ostateczny, w 1840 roku.
Budowa Prace budowlane rozpoczęto w 1844 roku w Villa Vaccarezza, w Staglieno, w dolinie Bisagno, niedaleko od centrum Genui, w obszarze słabo zamieszkanym. Resasco zachował z projektu Barabino strukturę czworokątną jako podstawowe założenie, podkreślając przy tym jego monumentalne cechy. W swoim projekcie połączył strukturę cmentarza z klasycystyczną architekturą tradycji śródziemnomorskiej, opartą na schemacie geometrycznej arkady (w nawiązaniu do Camposanto Monumentale w Pizie) z typem cmentarza pośród naturalnej scenerii, bardziej charakterystycznym po 1840 roku dla Europy Północnej (jednym z pierwszych przykładów był tu cmentarz Père-Lachaise w Paryżu).
Cmentarz w Staglieno został oficjalnie otwarty dla wiernych 1 stycznia 1851 roku. Choć był on wciąż niedokończony, to jego architektoniczny, funkcjonalny i symboliczny plan był już określony. W latach 60. i 80. XIX wieku budowa cmentarza dobiegła ukończona. W ostatnich dziesięcioleciach XIX i w początkach XX wieku na cmentarzu pojawiły się grobowce Giuseppe Mazziniego i innych bohaterów walki o Zjednoczenie Włoch. W tym samym czasie w ramach procesu scalania miejsc pochówków na cmentarzu w Staglieno pojawiły się groby niekatolickie (żydowskie, protestanckie i prawosławne), przeniesione tu z terenu położonego pomiędzy Galleria Montino a Viale Testero.
Rozbudowa Rozwój gospodarczy Genui, która w tym czasie stała się jednym z najważniejszych miast północnych Włoch, sprawił, że pojawił się problem rozbudowy cmentarza w Staglieno. Resasco zaproponował w 1868 roku zbudowanie w kierunku północno-wschodnim, nowego ciągu półkolistych arkad. Powstały one w latach 90., stając się wkrótce monumentalną galerią, wypełnioną dziełami w stylu secesji i art déco.
W XX wieku kilkakrotnie rozbudowywano cmentarz: poszerzenie niekatolickiej części cmentarza w dolinie Veilino, Galeria Montino (Porticato Montino lub Galleria Montino), zbudowana około 1925 roku, bogata w dzieła sztuki w stylu art déco, sanktuarium poległych w I wojnie światowej, zbudowane w latach 1935–1936 na wzgórzu Sacrario Galeria Sant’Antonino (Porticato Sant’Antonino lub Galleria Sant’Antonino), przy której prace rozpoczęto w 1937 roku, a oddano do użytku w 1955 roku, jako ostatnią realizację o charakterze monumentalnym na cmentarzu w Staglieno.
Znane osobistości odwiedzające cmentarz lub pochowane na nim Cmentarz w Staglieno, uważany za jeden z najpiękniejszych i najbardziej interesujących w Europie, stanowi prawdziwe muzeum na wolnym powietrzu. Wśród turystów i znaczących osobistości z całego świata, które odwiedziły go, znaleźli się, między innymi: Friedrich Nietzsche, Guy de Maupassant, Mark Twain i Elżbieta Bawarska (znana jako cesarzowa Sissi)).
W 2015 roku wizytę na cmentarzu złożył Peter Hook, basista legendarnego zespołu Joy Division. Odwiedził on grobowiec rodziny Appiani, którego zdjęcie użyto jako motyw na okładce albumu Closer oraz grobowiec rodziny Ribaudo, którego zdjęcie wykorzystano jako motyw jednej z wersji okładki singla „Love Will Tear Us Apart”.
W Staglieno są pochowani znani obywatele Genui (w tym piosenkarz Fabrizio De André), a także cudzoziemcy, którzy przebywali w tym mieście (Constance Lloyd, żona Oskara Wilde’a).
Opis cmentarza Powierzchnia cmentarza w Staglieno wynosi 30 ha. Jego wnętrze ograniczone jest ciągiem monumentalnych arkad, górnych i dolnych. Na osi głównego wejścia znajduje się wysoki na 9 m, marmurowy posąg Wiary, dzieło rzeźbiarza Santo Varniego. Za nim, na wzgórzu, wznoszą się marmurowe schody, złożone z 77 stopni, szerokie na 22 i wysokie na 9 m. Za nimi, na tarasie, znajduje się Panteon (lub Cappella dei Suffragi), obiekt wzniesiony na planie okręgu o średnicy 25 m, poprzedzony pronaosem w stylu doryckim, flankowanym posągami proroków: Hioba i Jeremiasza, dłuta Giuseppe Benettiego. Monumentalizm założenia uwydatniają okoliczne zielone wzgórza Boschetti i Valletta Pontasso, których bujna roślinność została wkomponowana w przestrzeń pomiędzy kaplicami i pomnikami.
Cmentarz podzielony jest na 7 sektorów: A – cmentarz dolny (Inferiore), B – galeria półkolista (Galleria Semicircolare), C – Galeria Montino + Galeria Sant’Antonino, D – cmentarz górny (Superiore) + Panteon, E – Valletta Pontasso + Campi Radiali + Boschetto dei Mille + Boschetto Irregolare, F – cmentarze: protestancki, prawosławny i żydowski, G – Campi Trentennali Veilino.
Cmentarz dolny (Sektor A) Część zachodnia thumb|Lorenzo Orengo, Pomnik nagrobny Cateriny Campodonico (1881) thumb|Giuseppe Benetti, pomnik nagrobny rodziny Casella (1884) Cmentarz dolny, znajdujący się w obrębie galerii dolnej (Porticato Inferiore) dzielą wzdłuż i wszerz dwie, przecinające się w centrum aleje, nazwane Viale Fede (Drogi Wiary). Wejście główne znajduje się od strony Piazzale Resasco. Jest ono otwarte tylko w weekendy i święta, natomiast w pozostałe dni tygodnia otwarte jest wejście zachodnie. Jednym z najbardziej znanych pomników w tej części cmentarza jest grób Cateriny Campodonico, nazywanej „sprzedawczynią orzeszków ziemnych”. Usytuowany jest on w pobliżu schodów prowadzących do części górnej. Jak wynika z napisu w dialekcie genueńskim, Caterina Campodonico, kobieta z ludu, odkładała pieniądze, zarobione na sprzedaży obwarzanków i orzeszków, na wyrzeźbienie, jeszcze za życia, swego pomnika nagrobnego, który miał zrealizować jeden z ulubionych przez Genueńczyków rzeźbiarzy, Lorenzo Orengo (1881). Pomnik ten, wpisujący się w kontekst swego czasu, ukazuje Caterinę Campodonico, podobnie jak i bogatych mieszczan, z symbolami jej zawodu – z jej towarem. Artysta starannie opracował strój kobiety z jego frędzlami i koronkami, jej fryzurę oraz spracowane, stare ręce, trzymające obwarzanki i naszyjniki z orzeszków. Inne, wyróżniające się groby w tej części to: grób Monticellego, klasycznie rozplanowany, wyrzeźbiony przez Giovanniego Battistę Cevasco w 1863 roku, grób Pellegriniego, dzieło Domenica Carli z 1888 roku, łączący w sobie tematykę rodzinną z miłosierdziem, okazywanym ubogim, grób Da Costy, wyrzeźbiony przez Santa Saccomanna w 1877 roku, przedstawiający pogrążonego w żalu syna, żegnającego ojca, grób Botta (1871) i grób Tagliaferrego (1866), oba dłuta Giuseppe Benettiego, grób Sibilli, zrealizowany przez Carla Rubatta w 1852 roku, będący przykładem architektury klasycznej o cechach romantycznych, ukazujący postać płaczącej kobiety, 3 pomniki nagrobne wyrzeźbione przez Santa Varniego: nagrobek Chighizoli z 1852 roku, ukazujący anioła w trakcie pisania, nagrobek Petrusatiego z 1855 roku oraz nagrobek De Asartiego z 1879 roku, grób Polleriego, dłuta Giovanniego Battisty Cevasco z 1851 roku, jeden z pierwszych grobów w tej części Staglieno, grób Pietra Badaracca, łączący klasyczne symbole (drzwi i skrzydlata klepsydra) z realizmem (kobieta pukająca do drzwi) grób małżonków Podestà, przedstawionych przez rzeźbiarza Domenica Carli w pozycji stojącej, przed swoimi kaplicami. W dziele tym, zrealizowanym z 1892 roku, tradycyjne, klasyczne założenie architektoniczne splata się z bardzo realistycznym przedstawieniem obu postaci, zahaczając jednocześnie, z uwagi na sposób potraktowania tematu, o symbolizm, grób Draga, przedstawiający zrozpaczonego, opartego o ścianę człowieka z kapeluszem w ręku, grób rodziny Casselli, mający za temat kobietę trzymająca w ramionach dziewczynkę, która całuje podobiznę zmarłego ojca; uwagę zwraca bardzo drobiazgowy opis każdej postaci, dzięki czemu dzieło to zalicza się do szczytowych osiągnięć realizmu, grób Gnecca, wyrzeźbiony przez Antonia Rotę w 1882 z białego marmuru i brązu, nie ogranicza się wyłącznie do wiernego przedstawienia postaci, lecz usiłuje zbudować narrację: dusza matki dwóch chłopców wzlatuje, zaś anioł wskazuje niebo, miejsce, gdzie wszyscy ponownie się połączą. Powyżej czterech cherubinów, symbolizujących zmarłe wcześniej dzieci kobiety, przygotowuje się na powitanie kolejnej duszy, w grobie G.B. Badaracca, dłuta Giacoma Morena z 1878 roku, artysta chcąc zintensyfikować rzeczywistość wyrzeźbił nawet łzy na twarzy kobiety, opłakującej męża.
Zmieniający się stosunek społeczeństwa mieszczańskiego do śmierci ilustrują trzy groby, dedykowane rodzinie Piaggio, zrealizowane w różnym czasie przez różnych artystów:
grób Giovanniego Battisty Piaggia, wyrzeźbiony przez Benettiego w 1873 roku, ukazuje realistyczną postać zmarłego, opuszczającego kaplicę z modlitewnikiem w ręku. W lunecie na górze artysta umieścił symbole zawodowe zmarłego i jego funkcji społecznej, w grobie Rocca Piaggia, zaczyna być widoczne odejście od koncepcji pietas i od pamięci, zarówno zbiorowej jak i prywatnej, o zmarłym; anioł z trąbką sygnalizuje nadejście Dnia Sądu, zaś odkryty grób oznacza dokonanie się zmartwychwstania zmarłych, trzeci grób, wyrzeźbiony przez Santa Saccomanna w 1877 roku, ukazuje boga czasu, Chronosa jako skrzydlatego starca siedzącego na sarkofagu z założonymi rękami w niepokojącej pozie wyczekiwania, bez cienia nadziei, czy symbolu pocieszenia. Śmierć jest tu przejściem i oczekiwaniem na dzień Sądu i Zmartwychwstania, które pozostają jednak tylko wzruszającym, ludzkim oczekiwaniem, odmienne przedstawienie Chronosa widoczne jest w innym dziele Santa Saccomanna, znajdującym się na grobie Erby z 1883 roku. Chronos w tej wersji pogrążony jest pesymizmie, zaś senna i niemal zmysłowa kobieta doświadcza śmierci w wizji świeckiej i tajemniczej, odległej od koncepcji oczekiwania na Sąd Ostateczny, pełen wewnętrznej symboliki jest grób Passana, wyrzeźbiony przez P. Costę w 1870 roku i poświęcony kobiecie zmarłej tuż przed ślubem, w kwiecie młodości. Artysta przedstawił ją leżącą na łóżku, w towarzystwie innej kobiety, wskazującej niebo,