Załęska Hałda-Brynów (pełna nazwa: Załęska Hałda-Brynów część zachodnia) – dzielnica Katowic, położona w zachodniej części miasta, pomiędzy autostradą A4 a rzeką Kłodnicą, na terenie czterech historycznych części Katowic: Załęskiej Hałdy, Brynowa, Starej Ligoty oraz Katowickiej Hałdy.
Do początku XIX wieku obszar obecnej dzielnicy miał charakter rolniczy. W tym okresie, na obszarze Załęskiej Hałdy, Brynowa i Starej Ligoty nastąpił duży rozwój przemysłu, głównie wydobywczego. Dzielnica ta ma obecnie charakter przemysłowo-mieszkalny. Głównym zakładem przemysłowym była kopalnia „Wujek”, która funkcjonowała od 1899 roku, a 1 kwietnia 2026 roku przekazano ją do likwidacji. Powierzchnia dzielnicy wynosi 6,54 km², pod koniec 2007 liczyła 17 207 mieszkańców.
Geografia thumb|Fragment Lasu Załęskiego
Położenie Załęska Hałda-Brynów część zachodnia jest jedną z jednostek pomocniczych Katowic (nr 2), znajdującą się w grupie dzielnic zachodnich. Graniczy ona od północy z Osiedlem Witosa i Załężem, od wschodu z Brynowem częścią wschodnią-Osiedlem Zgrzebnioka, od południa z Ligotą-Panewnikami, a od zachodu z miastem Chorzowem. W jej skład wchodzą cztery historyczne części Katowic: Północno-zachodnia część dzielnicy – Załęska Hałda (południowa część osady), Wschodnia część dzielnicy – Brynów (zachodnia część dawnej gminy), Północno-wschodnia część dzielnicy – Katowicka Hałda (zachodnia część dawnej kolonii robotniczej na terenie historycznej gminy Brynów), Południowo-zachodnia część dzielnicy – Stara Ligota (wschodnia, starsza część Ligoty).
Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego Załęska Hałda-Brynów część zachodnia znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), będącym południową częścią Wyżyny Śląskiej, w podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska.
Granica dzielnicy biegnie następująco: Od północy – wzdłuż ulicy Kochłowickiej (autostrady A4), Od wschodu – wzdłuż ulic: Mikołowskiej, Brynowskiej i Kościuszki, Od południa – wzdłuż rzeki Kłodnicy i linii kolejowej nr 171, Od zachodu – wzdłuż granicy miasta z Chorzowem.
Geologia i gleby Dzielnica Załęska Hałda-Brynów część zachodnia położona jest w niecce górnośląskiej, którą wypełniają utwory pochodzące z górnego karbonu, zwłaszcza osady węglonośne leżące w obrębie struktur paleozoicznych wyżyn środkowopolskich. W podłożu niecki górnośląskiej występują prekambryjskie skały krystaliczne. Nad nimi zalegają diabazy przykryte osadami lądowymi o miąższości 100 m, składające się głównie z piaskowców i zlepieńców. Nad nimi znajduje się 200-metrowa warstwa wczesnokambryjska (drobnoziarnisty piaskowiec oraz mułowiec), przykryta piaskowcami ze wczesnego dewonu. Warstwy te wraz z osadami karbońskimi przykryte są w północnej części przez utwory czwartorzędowe, głównie pochodzenia polodowcowego, powstałe w czasie zlodowacenia południowopolskiego. Składają się na nie gliny zwałowe, ich zwietrzeliny oraz piaski i żwiry lodowcowe.
Gleby na terenie Załęskiej Hałdy-Brynowa części zachodniej uległy silnej antropopresji wskutek rozwoju osadnictwa i działalności przemysłowej, przez co znaczny jest tu udział gleb inicjalnych. Występują tu głównie gleby antropogeniczne, utworzone z glin zwałowych oraz piaskowców. Gleby na terenie dzielnicy posiadają IV klasę bonitacyjną. Są one skażone metalami ciężkimi (ołowiem, kadmem i cynkiem), spowodowanymi emisją zanieczyszczeń, zwłaszcza przemysłowych i ze spalania węgla.
Ukształtowanie powierzchni Według jednostek morfologicznych dzielnica położona jest w znacznej części na Wzgórzach Kochłowickich, które cechują się spłaszczonymi wzgórzami i rozciętymi lokalnie głębokimi dolinami. Obszar dzielnicy charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem powierzchni, która obniża się w kierunku południowym, do doliny Kłodnicy. Najwyższe wzniesienie położone w lasach w zachodniej części Załęskiej Hałdy to Cisowa Góra. Jego wysokość dochodzi do 338,8 m n.p.m., natomiast koryto Kłodnicy położone jest na wysokości około 270 m n.p.m. Na zmianę rzeźby terenu w Załęskiej Hałdzie-Brynowie części zachodniej istotną rolę odgrywają procesy niwelacji, sedymentacji oraz osiadania różnych materiałów.
Klimat i hydrografia Klimat dzielnicy w niewielkim stopniu różni się od warunków klimatycznych panujących w całych Katowicach. Średnia roczna temperatura wynosi 8,1 °C., a średnia roczna suma opadów 710 mm. Średni czas zalegania pokrywy śnieżnej wynosi 60-70 dni, a okres wegetacyjny trwa średnio 200-220 dni. Charakterystyczne są tu wiatry słabe, o prędkości nieprzekraczającej 2 m/s, wiejące z kierunku zachodniego.
Przez Załęską Hałdę-Brynów część zachodnią przebiega dział wodny I rzędu, przez co północna część dzielnicy znajduje się w dorzeczu Wisły, w zlewni Rawy, natomiast południowa w dorzeczu Odry, w zlewni Kłodnicy.
Przyroda i ochrona środowiska Załęska Hałda-Brynów część zachodnia charakteryzuje się znacznym udziałem terenów zielonych, głównie w jej zachodniej części, będących pozostałością Lasu Załęskiego. Dominują tam dęby, a w wyższej części obszaru kompleksy brzozowo-sosnowe. Lasy znajdują się w obrębie Nadleśnictwa Katowice. Część tych kompleksów jest pod ochrona prawną jako zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Uroczysko Buczyna”.
W Załęskiej Hałdzie-Brynowie części zachodniej występują następujące place oraz obszary zieleni urządzonej: Skwer Kazimierza Gołby – plac w rejonie ulic Wincentego Pola i Dziewięciu z Wujka w Brynowie, Plac NSZZ „Solidarność” – plac w Brynowie, przy ulicy Wincentego Pola; na placu znajduje się pomnik poległych górników KWK „Wujek”, Plac Bernarda Poloka – plac w Załęskiej Hałdzie, położony u zbiegu ulic Dobrego Urobku i Brygadzistów, Plac Tajnej Organizacji Nauczycielskiej – plac w Brynowie, u zbiegu ulicy Brynowskiej i T. Kościuszki.
Ogrody działkowe na terenie Załęskiej Hałdy-Brynowa części zachodniej podlegają pod Śląski Okręgowy Zarząd Polskiego Związku Działkowców, Delegatura Katowice. W 2007 roku znajdowały się tu następujące ogrody: Nazwa Lokalizacja Pow. (ha) L. działek (2007) Baildon, rejon Kochłowicki Załęska Hałda 0,36 10 Górnik I Kombajnistów 5,15 120 Górnik II Strzałowa 3,16 90 Kępa Ligocka 3,85 100 Relaks Ligocka 0,92 25 Rezeda I Przodowników 3,04 90 Tęcza Szadoka 2,14 60 Zawadzkiego kolonia I (główna) Załęska Hałda 5,10 90 Zawadzkiego kolonia Załęski Las Upadowa 0,74 20
Historia thumb|Krzyż przydrożny położony w Załęskiej Hałdzie Załęska Hałda
Pierwsze wzmianki o Załęskiej Hałdzie pochodzą z lat około 1710–1720, kiedy to w dokumentach probostwa boguckiego wzmiankowano o osadzie Załęsko Hołda. W tym okresie, na terenie częściowo wykarczowanych Lasów Załęskich powstała osada rolnicza, będąca kolonią Załęża. Charakter rolniczy zachowała do drugiej połowy XIX wieku, kiedy to w osadzie zaczęli mieszkać robotnicy z hut cynku „Victor” i „Johanna”, a także z późniejszych kopalń węgla kamiennego: „Kleofas” i „Wujek”. Centrum osady stanowił wówczas obszar dzisiejszego węzła autostradowego z ulicą F. Bocheńskiego.
Na przełomie 22 i 23 sierpnia 1920 roku, podczas II powstania śląskiego Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska przejęła kontrolę nad Załęską Hałdą. Podczas III powstania śląskiego, w 1921 roku powstańcy opanowali dzielnicę, a rok później osadę przyłączono do Polski. W 1924 roku Załęska Hałda wraz z gminą Załęże stały się częścią Katowic. Po II wojnie światowej, 11 września 1945 roku biskup Stanisław Adamski poświęcił kościół świętych Cyryla i Metodego. W latach 90. XX wieku część Załęskiej Hałdy (położona po południowej stronie obecnej Autostrady A4) została włączona do dzielnicy Załęska Hałda-Brynów część zachodnia.
Brynów i Katowicka Hałda thumb|Ulica W. Pola w Katowickiej Hałdzie thumb|Pomnik ku czci górników kopalni „Wujek” poległych w dniu 16 grudnia 1981 roku
Wieś Brynów była po raz pierwszy wymieniona w dokumencie z 1474 roku jako należąca do księstwa pszczyńskiego. W 1536 roku stała się własnością Salomonów, która odtąd dzieliła losy Kuźnicy Boguckiej, a następnie Katowic. Na przełomie XVII i XVIII wieku powstał folwark brynowski. Do 1865 roku Brynów wchodził w skład gminy Katowice, a następnie tworzył samodzielną gminę wraz z jej kolonią – Katowicką Hałdą. Od początku XIX wieku powstawały tu kopalnie odkrywkowe i cegielnie. W 1899 roku uruchomiono kopalnię węgla kamiennego – „Oheim” (od 1922 roku pod nazwą „Wujek”). W 1921 roku powstańcy śląscy z Brynowa zdobyli koszary niemieckie w Katowicach, a także walczyli pod górą Świętej Anny. W 1924 roku Brynów włączono do Katowic. Podczas okupacji hitlerowskiej Niemcy przy kopalni „Wujek” założyli obóz pracy.
W dniu 14 grudnia 1981 roku w związku z wprowadzeniem stanu wojennego rozpoczął się strajk okupacyjny w kopalni „Wujek”. Dwa dni później, 16 grudnia 1981 roku milicja i wojsko zaatakowały strajkujących górników i dokonały krwawej pacyfikacji kopalni, w wyniku której śmierć poniosło dziewięciu górników.
Stara Ligota thumb|Powstańcy śląscy przed restauracją Pilcha w Starej Ligocie
Obecna Stara Ligota powstała w rejonie ulic: Hetmańskiej, Ligockiej, Załęskiej i Rolnej. Pierwszy raz była wzmiankowana w 1360 roku. W dokumencie sprzedaży dóbr pszczyńskich wystawionym przez Kazimierza II cieszyńskiego 21 lutego 1517 roku wieś została wymieniona jako Lhota (określona jako wówczas opuszczona, pusta). Tereny Starej Ligoty były następnie własnością książąt pszczyńskich. Na początku XVIII wieku wieś uzyskała prawa samodzielnej gminy. Wzrost liczby ludności Ligoty był związany z zapoczątkowanym w XIX wieku rozwojem przemysłowym w tym regionie, opartym głównie na przetwarzaniu rud i wydobyciu węgla. W 1852 roku przez Ligotę przeprowadzono z Katowic do Murcek linię kolejową i oddano do użytku stację Katowice Ligota, dzięki czemu osada rozwijała się dalej w kierunku Panewnik (obecnej dzielnicy Ligota-Panewniki).
W dniu 17 sierpnia 1919 roku, podczas I powstania śląskiego powstańcy ze sformowanego w Ochojcu oddziału pod dowództwem Jana Żychonia zajęli stację kolejową przerywając połączenie Katowic z Żorami, oraz zdobyli posterunek niemieckiego Grenschutzu w gospodzie Kaczmarczyka. Podczas plebiscytu w 1921 roku 70,54% obywateli gminy wiejskiej Ligota opowiedziało się za tym, by gmina należała do Polski. W czasie III powstania śląskiego w nocy 3 maja 1921 roku na terenie Ligoty zgrupowano oddziały powstańców śląskich Walentego Fojkisa, które zaatakowały i zdobyły Katowice.
Ligota została uroczyście przejęta przez polską administrację 20 czerwca 1922 roku, a dwa lata później została razem z Brynowem przyłączona do Katowic, tworząc z nim nową, IV dzielnicę. Podczas niemieckiej okupacji w latach 1939–1945 na terenie Ligoty znajdował się obóz dla Polaków wypędzanych z Górnego Śląska do Generalnego Gubernatorstwa. Wojska niemieckie wycofały się z Ligoty rano 26 stycznia 1945 roku wysadzając m.in. trzy mosty nad Kłodnicą.
Po II wojnie światowej, w latach 60. XX w. rozpoczęto stopniowe wyburzanie zabudowy Starej Ligoty. W jej miejscu powstała nowa zabudowa wielorodzinna, głównie w rejonie ulic Ligockiej, Rolnej i Wodospady.
Demografia Obszar obecnej dzielnicy Załęska Hałda-Brynów część zachodnia w 1988 roku zamieszkiwało łącznie 20 389 osób. Wtedy to w strukturze ludności dominowały osoby w przedziałach wiekowych 15-29 i 30-44 lat. W późniejszym okresie następował spadek liczby ludności – w 1997 roku dzielnica liczyła około 17,8 tys. mieszkańców, natomiast gęstość zaludnienia wynosiła wtedy 2,74 tys. osób/km². W 2007 dzielnicę zamieszkiwało 17 207 osób. W strukturze wieku w 2007 dominowały osoby w wieku 45-59 i powyżej 60 lat.
Szczegółowe dane dotyczące liczby ludności w poszczególnych latach na terenie Załęskiej- Hałdy-Brynowa części zachodniej przedstawia poniższy wykres:Źródła danych: 1988; 1997; 2005; 2010; 2015; 2020; 2025
Polityka i administracja