Marek kucmerka

Marek kucmerka (Sium sisarum L.) – gatunek byliny należący do rodziny selerowatych. W Polsce rzadko uprawiany jako warzywo, archeofit.

Rozmieszczenie geograficzne W wąskim ujęciu taksonomicznym w stanie dzikim nie występuje, a wyróżniany w takim ujęciu pokrewny gatunek, Sium sisaroideum (w innych uznawany za tożsamy), występuje we wschodniej części Obszaru Śródziemnomorskiego oraz w , również w północnej Afryce. Rośnie też jako introdukowany we Francji i Niemczech.

Morfologia mały|Nasiona marka kucmerki Pokrój Bylina mierząca 40–100 cm wysokości. ŁodygaŁodyga pusta w środku; rozgałęziona w górnej części. Liście Liście łodygowe, złożone, nieparzystopierzaste, ciemnozielone, połyskujące, od 3 do 11 listków różnych kształtów (od owalnych po lancetowate) i rozmiarów, o długości od 2,5 do 8 cm, o szerokości od 3 do 10 mm. Kwiaty Płaskie baldachy złożone składające się z 5–6 baldaszków po 10–12 drobnych (o średnicy około 2 mm) wonnych białych kwiatów, obupłciowych, samopylnych, zapylanych także przez owady. Owoce Rozłupnie żebrowane o długości 3 mm, rozłupki zakrzywione. Korzeń Korzeń w uprawie osiąga długość około 15–20 cm, koncentryczne, cylindryczne połączone ze sobą bulwy o grubości około 10 mm, wewnątrz białe lub szarobiałe, częściowo zdrewniałe. Gatunki podobne Zbliżonym gatunkiem jest wykazujący działanie trujące marek szerokolistny, który różni się m.in. kanciasto bruzdowaną łodygą.

Biologia Cechy fitochemiczne Roślina zawiera m.in.: , kemferol, kwercetynę, izokwercytrynę, skopoletynę.

Rozwój Roślina wieloletnia, liście pojawiają się w marcu, kwiaty w lipcu, nasiona dojrzewają we wrześniu.

Genetyka 20–22 chromosomy w sporoficie, 11 w gametoficie.

Systematyka i zmienność Wywodzi się z prawdopodobnie z dzikiego gatunku Sium sisaroideum (rośliny z różnych populacji tych gatunków tworzą wspólny klad z nierozstrzygniętą relacją, przedstawioną jako politomia, a według niektórych baz taksonomicznych taksony te uznawane są w istocie za jeden gatunek) lub Sium lancifolium (Bieb.) Thell, który pozbawiony jest bulw. Gatunek uprawny jest niekiedy określany jako Sium sisarum sisarum.

Pochodzenie Roślina pochodzi ze wschodniej Azji. Według Linneusza i (1842–1898) pochodzi z Chin. Pojawiła się w Europie około X wieku.

Nazewnictwo Pierwsza nazwa polska, krucmorka, pojawiła się w 1389 roku. Możliwe, że temat słowotwórczy –morka wywodzi się z niemieckiego Mehre (pol. marchew), a słowo pochodzi z niemieckiej nazwy Kritzelmore. Inne historyczne warianty nazw polskich marka kucmerki to: korzenie cukrowe, kucmerka, kucmorka, kucmerka swoyska, marek cukrowy korzeń, cruczmorka, slodiczka.

Ekologia Pokrewny lub tożsamy (synonimiczny) dziki gatunek Sium sisaroideum występuje na terenach podmokłych, wzdłuż rzek, potoków źródeł, w paśmie reglowym.

Zastosowanie Roślina lecznicza mały|Bulwy Surowiec zielarski Sproszkowany korzeń. Działanie Przypisuje się mu wzmaganie apetytu, redukcję dolegliwości trawiennych, wspieranie działania wątroby, pomoc na hemoroidy.

Roślina jadalna Walory kulinarne Roślina uprawiana dla lekkostrawnych, słodkich w smaku mączystych bulw bogatych w węglowodany i białko. Smak surowej bulwy jest zbliżony do marchwi czy pasternaku, lekko orzechowy. Warzywo polecane dla dzieci i dla osób ze schorzeniami przewodu pokarmowego. W Turcji spożywa się także części nadziemne. Sposoby przyrządzania Zalecane jest usunięcie zdrewniałego, niejadalnego trzonu korzenia. Bulwy można spożywać na surowo lub po ugotowaniu (np. w mleku), duszeniu, pieczeniu, smażeniu, np. jako dodatek do zup lub purée. Prażone bulwy były używane jako surogat kawy. Wywar z korzeni był w XVIII wieku poddawany fermentacji z wykorzystaniem drożdży w celu uzyskania napoju alkoholowego. Znaczenie w kuchniach świata Marek kucmerka był wykorzystywany jako warzywo w Niemczech i Anglii w XVI wieku. W Polsce korzenie marka kucmerki były jadane co najmniej od czasów Jagiellonów, np. jako danie postne, podawano je np. z ryżem i rodzynkami. Roślina ta była wówczas bardziej lubiana w polskiej kuchni niż marchew. Jako warzywo była popularna w Polsce co najmniej do końca XVII wieku.

Uprawa mały|Marek kucmerka na grafice z francuskiej pracy , 1904 r. Historia uprawy Do Europy trafił około X wieku, choć niektóre źródła uznają za prawdopodobne, że był uprawiany już przez starożytnych Rzymian. Uprawiany jest również w Azji. Gatunek w swym traktacie wymieniła Hildegarda z Bingen pod nazwą gerle. W nowożytnej Europie marek kucmerka był uprawiany głównie w XVI i XVII wieku, w XVIII wieku niemal całkowicie zaprzestano uprawy na rzecz ziemniaków. W Polsce był uprawiany w średniowieczu jako warzywo dla słodkich bulw. Wówczas pojawiał się na dworach królewskich. Możliwe, że warzywo zostało przywiezione po raz pierwszy do Polski z Niemiec. Wymagania Żyzna i wilgotna gleba, lekka piaszczysta, lub średnia ilasta, o odczynie kwaśnym, obojętnym lub zasadowym. Nasłonecznienie pełne lub półcień. Rozmnażanie Sadzonki z rozsadnika lub wysiew bezpośrednio do gruntu. Możliwe rozmnażanie wegetatywne poprzez podział bulw. Zbiór i przechowywanie Zbiór bulw późną jesienią lub wczesną zimą przed przymrozkami. Bulwy powinny być przechowywane w chłodzie, mogą być trzymane w lodówce. Produkcja w Polsce i na świecie Gatunek jest sporadycznie uprawiany w Europie (np. w Wielkiej Brytanii), również w Polsce. Zbierany lokalnie w Chinach.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Selerowate Kategoria:Warzywa Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza