Roman Gineyko (ur. 11 kwietnia 1892 w Warszawie, zm. 15 czerwca 1955 tamże) – polski artysta malarz. thumb|Roman Gineyko (pierwszy z prawej) i grupa jego krewnych i znajomych – z lewej Maciej Masłowski ze swą matką Anielą, druga od prawej żona Gineyki Stanisława z Godlewskich siedzi z laską – zdjęcie z około 1930 roku mały|Góral, olej Urodził się 11 kwietnia 1892 w Warszawie, w zubożałej szlacheckiej rodzinie Adama i Elżbiety z Chrząszczewskich. Uczył się najpierw w gimnazjach w Warszawie i w 1912 w Rosji. Studiował początkowo w latach 1918–1922 pod kierunkiem K. Krzyżanowskiego w Warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych – wykazując równocześnie uzdolnienia muzyczneKuzyn Romana Gineyki historyk sztuki, Maciej Masłowski zapisał w swych notatkach wspomnieniowych: „Gineykę znałem bez przesady, od urodzenia. – Ściślej mówiąc od chwili kiedy się rozróżnia ludzi otaczających. – Wtedy byłem wożony w wózku, a on jako początkujący sztubak towarzyszył mojej matce, bawiąc ją rozmową na spacerze w Parku Ujazdowskim. Pamiętam go potem w czasach sprzed „tamtej” wojny – na tle wielkiego staroświeckiego, ciemnawego mieszkania w Alejach Jerozolimskich, jak odrzucając niesforną czuprynę i kiwając się całą figurą wyciągał na skrzypcach smętne pieśni Czajkowskiego. A później po dłuższej przerwie, kiedy zniknął mi z oczu w okresie wojny i rewolucji październikowej, spotkaliśmy się znowu po raz pierwszy jako dorośli w bramie domu na Hożej – on szedł na niedzielną wizytę do znajomych – ja podobne przyjęcie opuszczałem – on był początkującym malarzem w pracowni Krzyżaka w czarnym [jeden wyraz nieczyt.] kapeluszu i malowniczo zwisającym czarnym krawacie – ja początkującym studentem historii sztuki w niezgrabnej biało-czerwonej rogatywce zwanej jaśkiem pani Pałczewskiej. – Spotkanie było krótkie, ale wystarczające aby widywaliśmy się coraz częściej. Pierwsze próby malarskie Gineyki sięgały jeszcze czasów sprzed 1914-go roku. Wahał się wtedy między smyczkiem i pędzlem – ale, o ile mnie pamięć nie myli, chodził już wówczas do tzw. Szkoły Gersona. Były to jednak raczej lata młodzieńczego anarchizmu wywołane zbytkiem bogactw naturalnych – niż nauką na serio. <Wystawiał nawet wówczas w Zachęcie jakiś niewielki><olejny obrazek.> Nawet wystawił w Zachęcie wcale niezły olejny obrazek – studium wnętrza przy lampie naftowej, która oświetlała siedzącą przy stoliczku i cerującą kobietę Francuzkę [jeden nieczyt.wyraz]. Dopiero po kilkuletnim antrakcie wojennym wraca do malarstwa [z] brawurą. Zaczyna na nowo u Krzyżanowskiego, malarza z wielkim talentem, a nade wszystko z temperamentem, ale niebezpiecznego jako pedagog, podobnie jak Stanisławski. Bo brawura prowadziła do łatwizny.[...]” – zob.: https://commons.wikimedia.org/wiki/Plik:Memories,_manuscript_about_Roman_Gineyko_by_Maciej_Maslowski,_ca_1960_(page_1)_tvjq9P.jpg i dalej: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Memories,_manuscript_about_Roman_Gineyko_by_Maciej_Maslowski,_ca_1960_(page_2)_4TOV4e.jpg.. Następnie studiował w Académie Colarossi w Paryżu (1923).
W jego malarskim wykształceniu istotne były zagraniczne podróże artystyczne – w latach 1923–1925 do Francji, w 1930 i 1937 – do Włoch, Holandii i Belgii.
Powróciwszy do kraju zamieszkał w Warszawie, gdzie spędził później także okres okupacji niemieckiej. Natomiast – w końcu lat dwudziestych i w latach trzydziestych XX wieku – wyjeżdżał na plenery na Podhale do Białki Tatrzańskiej i Bukowiny Tatrzańskiej, gdzie organizował plenery malarskie, a także do Kazimierza. Pokłosiem wyjazdów plenerowych były takie jego prace, jak: „Góralka”, „Pejzaż z Bukowiny”, „Narciarze”, „Narciarze w chatce góralskiej”Zob: https://z-ne.pl/t,haslo,1409,gineyko_roman.html (dostęp: 2017-09-10).. W tym okresie zajmował się również kolekcjonerstwem podhalańskiej sztuki ludowejZob.: https://www.zakopane.eu/assets/zakopaneEu/media/files/f585a7cc-3a09-4853-98fb-4838d0d922a8/tatrzanski-szlak-na-powazkach.pdf.Hasło: Gineyko Roman (oprac. I. Żera) w: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających – malarze, rzeźbiarze, graficy, tom II, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk, 1975, Ossolineum, s. 347.„Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP”, wyd. Okręg Warszawski Związku Polskich Artystów Plastyków, Warszawa, 1972, s. 149..
Na Podhalu spotykał się Gineyko między innymi z poetą Jerzym Liebertem, który leczył się tam na gruźlicę i poświęcił Gineyce jeden ze swych wierszyJerzy Liebert: „Koguty Rzężąc, z brodą u kolan, bryła mięsa ciepła, Niezgrabnie, niedołężnie wypływam na jawę – Odcięta głowa wolno z tułowiem się zrasta I w blaskach snem ocieka na pledy jaskrawe... Wyratowany, śpiewem zawrotnym znaglony, Żebrom moim i biodrom ufnie wracam siebie. Powieki opuchnięte z trudem się unoszą – Widzę, topielec były – KOGUTA NA NIEBIE! Płynie, ścigany z dołu kogucimi wrzaski. Wyższy nad kurze grzędy – pąsowe redliły! W obłoki odlatuje, w naręcza jarzębin. On, kur na wysokościach! Śpiewajcie, koguty!... Wrzesień 1928” – Zob.: https://www.zakopane.pl/assets/zakopane25/media/files/f585a7cc-3a09-4853-98fb-4838d0d922a8/tatrzanski-szlak-na-powazkach.pdf [dostęp 24 lutego 2024]..
Od 1934 był członkiem ZZPAP (Związku Zawodowego Polskich Artystów Plastyków), wchodząc w latach 1932–1935 w skład jego Zarządu. Jego zasługą było utworzenie w 1934 Biblioteki ZZPAP„Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP”, op.cit., s. 149..
Okres bezpośredni po powstaniu warszawskim spędził w Kurzeszynie w okolicach Rawy Mazowieckiej (u pp. RayzacherówZob.: https://spkurzeszyn.pl/cms/102421/patron)[dostęp: pon, 22 sty 2024, 20:43:36].) i w okolicach Warszawy – w Zalesiu (gdzie znajdował się domek należący do jego rodziny)W Zalesiu Dolnym k. Piaseczna przy ul. Granicznej 5 (wówczas tę osadę zwano „Borówka” – zob. linki zewn.: https://www.zalesie-dolne.pl/drewniany-domek-przy-ul-granicznej-5/ [dostęp 2020-07-23] i https://zalesie.b-cdn.net/wp-content/uploads/2019/11/Graniczna_5-zima-scaled.jpg [dostęp 2020-07-23])., a także w Otrębusach, gdzie gościł u swych kuzynów Masłowskich.
W 1946 wrócił do Warszawy i później, w okresie powojennym, zamieszkiwał tam przy ul. Piusa XI 11 m.13 (od 26 marca 1949 – ul. Piękna).
W latach powojennych (1947–1951) był zatrudniony w ówczesnym Ministerstwie Kultury i Sztuki na stanowisku radcy i starszego radcy Departamentu Twórczości Artystycznej, a od 1 listopada 1948 Naczelnika Wydziału Plastyki w tym Departamencie.
Życie prywatne Jego żoną była Stanisława z Godlewskich (ur. 1897, zm. 12 marca 1970)W okresie powojennym zamieszkiwał w Warszawie przy ul. Piusa XI 11 m.13 (od 26 marca 1949 ul. Piękna), a także w Zalesiu Dolnym k. Piaseczna przy ul. Granicznej 5 (wówczas tę osadę zwano „Borówka” – zob. linki zewn.: https://www.zalesie-dolne.pl/drewniany-domek-przy-ul-granicznej-5/ [dostęp 2020-07-23] i https://zalesie.b-cdn.net/wp-content/uploads/2019/11/Graniczna_5-zima-scaled.jpg [dostęp 2020-07-23]). Był spokrewniony przez swoją matkę z Jadwigą z Chrząszczewskich Trzeciakową – pedagog, pisarką dla dzieci i młodzieży (ur. ok. 1870, zm. 28 lutego 1935) – w rodzinie zwaną „Ciocią Jadzią”. Był też spowinowacony przez swoją siostrę Irenę („Renię”) i siostrzenicę Zofię z Guttakowskich (zwaną w rodzinie: „Nini”) – z jej mężem Felicjanem Lothem zasłużonym lekarzem, w okresie okupacji więźniem obozu na Pawiaku, a po wojnie – lekarzem kliniki dziecięcej „Omega” w Al. Jerozolimskich 57 w Warszawie..
Umarł w Warszawie 15 czerwca 1955 bezpotomnie. Pochowany został – a także jego żona – na cmentarzu Powązkowskim (kwatera Ł-3-17,18)Przyczyną jego śmierci był nowotwór „sarkoma” jak to określono..
Twórczość thumb|Bukowina, 1927 thumb|Więzień, obraz sprzed 1929, 27x27cm thumb|Spowiedź, obraz sprzed 1929 thumb|Chłopiec z koszykiem jarzyn, około 1934, Muzeum Narodowe w Warszawie, fot. Krzysztof Wilczyński
Uprawiał malarstwo sztalugowe – (olejne, temperowe), ilustratorstwo i karykaturę. Specjalizował się w pejzażu i portrecie. Zajmował się także rysunkiem (węgiel, pastel, kreda)Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP..., op.cit. s. 159.. mały|Grób Romana Gineyko na cmentarzu Powązkowskim, stan w dniu 3 stycznia 2020
Oprócz twórczości plastycznej zajmował się również publikacjami z dziedziny sztuki. Opublikował między innymi artykuły: Arystokratyzm pojęć we współczesnym malarstwie, „Pion” 1934, nr 19, Obraz i jego treść malarska, „Wiadomości Literackie” 1934, nr 25, Grafika i rysunki Rembrandta w Orangerie, „Głos Plastyków” 1938, nr 8/12. Współpracował z „Instytutem Wydawniczym Biblioteka Polska” (1939), dla którego wykonywał ilustracje książkowe i z „Wiadomościami Literackimi”, gdzie zamieszczał karykatury.
Jego debiutem było wystawienie w warszawskim TZSP, w 1909 obrazu Moje okienko.
Większość jego twórczości została zniszczona podczas II wojny światowej i powstania warszawskiego. Przykładami prac, które ocalały z wojennej pożogi mogą być obrazy wymienione w powojennym wydawnictwie Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP„Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP”, op.cit., s. 149., mianowicie zatytułowane: „Dziewczyna z dzbankiem”, „Chłopiec z jarzynami”, „Pejzaż z Kazimierza”, „Portret pani Szczyglińskiej”, „Po pracy”, trzy karykatury w Muzeum E. Zegadłowicza („Dwór Emila Zegadłowicza”) w Gorzeniu Górnym (1975), a także obrazy w zbiorach rodziny pod nazwami: „Kwiaty”, „W trolejbusie” (tusz sygn. 1952), „Więzień” (tempera, sprzed 1929), „Krajobraz z Bolkowa” (ol.), „Szachiści” (ol., 3 wersje), „Pejzaż” (ol.), „Własny pokój” (akw., 3 wersje), rysunki z Rawy Mazowieckiej i z Kurzeszyna, „Kazimierz Dolny” (ol.), „Sąd pięciu komunistów” (węgiel) – u siostrzenicy artysty, Zofii Lothowej, żony lekarza Felicjana Lotha i jej brata Olgierda Guttakowskiego; szkice piórkiem – (groteska): „Spowiedź”, szkice z klasztoru w Kartuzach (trzy karykatury) – u Macieja MasłowskiegoSłownik artystów polskich i obcych..., op.cit., s. 348..
Mieczysław Wallis (1929) scharakteryzował twórczość Romana Gineyki w następujący sposób„Wystawa prac Romana Gineyki, kwiecień-maj 1929, Salon Sztuki Czesława Garlińskiego, Warszawa, Mazowiecka 16 – Katalog – słowo wstępne.:
Wystawy indywidualne„Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP”, ibidem. Twórczość Gineyki najszerzej została eksponowana na dwu wystawach indywidualnych w latach 1929 i 1932. 1929 – w Salonie Garlińskiego, w WarszawieNiektóre reprodukowane w katalogu prace. Źródło: Katalog wystawy prac Romana Gineyki, Salon Garlińskiego, 1929. – 40 obrazów zwykle małego formatu malowanych w większości temperą; były to przedstawienia rodzajowe, jak Góralka, Zabawa dzieci, Kobiety przy studni i krajobrazy Z Krościenka, St.Tropez, Pejzaż z Bukowiny oraz kompozycje alegoryczne i symboliczne: Nagość przed sądem, Smutek istnienia, Furiat, Le Penseur, Sobowtór nawiązujące do kubizmu przy pomocy formy, bardziej rysunkowej niż malarskiej, o charakterystycznych skrótach płaszczyznowych i deformacji modela 1932 – w Salonie „Niezależnych” w Warszawie eksponowano studia górali, chłopów, pejzaże o wysubtelnionym „wyczuciu barwy”Hasło: Gineyko Roman (oprac. I. Żera) w: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających – malarze, rzeźbiarze, graficy, tom II, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk, 1975, Ossolineum, s. 347–348..
Wystawy zbiorowe 1932 – Międzynarodowa Wystawa Karykatury, Wiedeń, 1932, 1933 i 1934 – wystawy Kazimierz Dolny w Sztuce w Sekcji Plastycznej Towarzystwa Przyjaciół Kazimierza nad Wisłą 1932, 1934, 1935, 1936 i 1938 – wystawy w salonach IPS – Warszawa 1933 – Wystawa w Sekcji Plastycznej Towarzystwa Przyjaciół Kazimierza nad Wisłą – Warszawa i Kazimierz nad Wisłą, 1936 i 1938 – Salon Plastyków ZZPAP (Związku Zawodowego Polskich Artystów Plastyków), 1939 – wystawa prac artysty w Lublinie, 1953, 1954 i 1955 – wystawy twórczości plastycznej Okręgu Warszawskiego ZPAP.
Ordery i odznaczenia Srebrny Krzyż Zasługi (11 lipca 1955) „w 10 rocznicę Polski Ludowej za zasługi w dziedzinie kultury i sztuki”.
Przypisy
Bibliografia Mieczysław Wallis: Krótki rys twórczości – R. Gineyko, 1929.