5 groszy wzór 1923 – moneta pięciogroszowa, bita w mosiądzu i brązie, wprowadzona do obiegu 1 lipca 1924 r. (), wycofana w dniu reformy walutowej 30 października 1950 r.

W niektórych opracowaniach z początku XXI w. jako data wprowadzenia do obiegu pięciogroszówki podawany jest 31 maja 1924 r, czyli dzień wejścia w życie rozporządzenia o ustaleniu wzorów monet ().

Ostatnią datą roczną z jaką była bita to 1939.

Awers W centralnym punkcie umieszczono godło – stylizowanego orła w koronie, powyżej rok bicia, dookoła napis „RZECZPOSPOLITA POLSKA” oraz inicjały WJ projektanta. Na monetach z 1923 nie ma znaku mennicy, na późniejszych umieszczono go pod łapą orła. Był to herb Kościesza – znak Mennicy Państwowej w Warszawie.

Rewers Na tej stronie monety znajdują się cyfra „5” z ozdobnikami z lewej i prawej strony oraz napis „GROSZY”.

Nakład Monetę bito z datą 1923 w mosiądzu, a w pozostałych latach w brązie, na krążku o średnicy 20 mm, masie 3 gramów, z rantem gładkim, według projektu Wojciecha Jastrzębowskiego, w mennicy w Warszawie. Nakłady monety w poszczególnych latach przedstawiały się następująco: + 5 groszy wzór 1923Lp.RocznikMetalZnak mennicyNakład (sztuk)ZdjęcieUwagi11923mosiądz 1frameless|upright istnieje pięć odmian stempla rewersu (cechy dystynktywne to – stykanie się bądź nie par liter R i O oraz O i S, dotykanie bądź nie końca liścia do litery Y) orazdwie odmiany awersu (cechy dystynktywne to – wielkość oczka cyfry 9, szeroka bądź wąska podstawa cyfry 2)21925 brąz herb Kościesza ²frameless|upright31928 ³frameless|upright41930 4frameless|upright51931 5frameless|upright61934 frameless|upright71935 frameless|upright81936 6frameless|upright91937 frameless|upright101938 frameless|upright111939 ok. 7frameless|upright gdzie:

1 – nakład wg sprawozdania mennicy wybity w roku 1924; w katalogach popularnych podawany jest nakład 2 – z czego wg sprawozdania mennicy w roku 1925 wybito , w 1926 – , a w 1927 – 7 020 000 sztuk; w katalogach popularnych dla tego rocznika podawany jest jedynie nakład sztuk, czyli nie uwzględniono pięciogroszówek z datą roczną 1925 wybitych w latach 1926 i 1927 3 – z czego wg sprawozdania mennicy w roku 1928 wybito , a w 1929 – sztuk; w katalogach popularnych dla tego rocznika podawany jest jedynie nakład sztuk, czyli nie uwzględniono pięciogroszówek z datą roczną 1928 wybitych w 1929 roku 4 – nakład wg sprawozdania mennicy; w katalogach popularnych podawany jest nakład sztuk 5 – z czego wg sprawozdania mennicy w roku 1931 wybito , a w 1932 – sztuk; w katalogach popularnych dla tego rocznika podawany jest jedynie nakład sztuk, czyli nie uwzględniono pięciogroszówek z datą roczną 1931 wybitych w 1932 roku 6 – nakład wg sprawozdania mennicy; w katalogach popularnych podawany jest nakład sztuk – błędna liczba publikowana w popularnych katalogach (Kamiński, Parchimowicz, Fischer) pojawiła się najprawdopodobniej w wyniku błędu drukarskiego w latach 60. albo 70. XX w. i jest powielana w corocznych zestawieniach cennikowych wydawanych w pierwszej połowie XXI w. 7 – wielkość emisji z datą roczną 1939 jest orientacyjna

Opis Z formalnego punktu widzenia pięciogroszówka nigdy nie została wycofana z obiegu żadnym aktem prawnym w okresie Generalnego Gubernatorstwa. Dekret PKWN z 24 sierpnia 1944 r. pozostawiał monety groszowe w obiegu aż do reformy walutowej z 30 października 1950 r. Po tej dacie dopuszczone zostały do obiegu wyłącznie monety emitowane przez Narodowy Bank Polski.

W informacjach prasowych z 1924 r. podawany jest dzień 7 kwietnia 1924 r. jako data uruchomienia automatów menniczych, na których jako pierwszą bito w mosiądzu właśnie 5 groszówkę z datą roczną 1923. Jak podkreślano w publikowanych artykułach, była to pierwsza moneta wyprodukowana w mennicy warszawskiej od jej zamknięcia w 1867 r. Początkowo z maszyn schodziło dziennie , w maju , a w sierpniu sztuk.

Z końcem 1924 r. w Mennicy Państwowej zabrakło krążków mosiężnych. Po zamówieniu, a następnie dostarczeniu przez firmy zewnętrzne odpowiedników wykonanych z brązu, spełniających wymagania określone w rozporządzeniu ministra skarbu, jeszcze w roku 1924 wybito pierwsze pięciogroszówki z datą roczną 1925.

Moneta 5 groszy 1923 brąz jeszcze w latach osiemdziesiątych XX w. była uznawana przez niektóre katalogi jako moneta obiegowa, wybita w nakładzie 350 sztuk. Z biegiem czasu z rozdziału o monetach obiegowych trafiła do monet próbnych. Jednak niektórzy autorzy stawiają tezę, że nie jest ani monetą obiegową, ani monetą próbną. W ich opinii ciemnobrązowe egzemplarze 5 groszy 1923 sprzedawane na rynku to tylko efekt spatynowania monet mosiężnych lub wynik pracy fałszerzy.

Najrzadszy rocznik 1934 jest często fałszowany, zazwyczaj poprzez wklejenie ostatniej cyfry roku na monetach z późniejszych lat.

W drugiej połowie lat 30. XX w. relatywnie duże emisje pięciogroszówek, podobnie jak 1- oraz 2-groszówek, wiązały się z chłonnością rynku na monety zdawkowe w tym okresie – prawie zupełnie nie wracały one do kas państwowych.

mały|upright=1.1|Cynkowa 5-groszówka bita w okresie GG Moneta miała identyczną średnicę jak dwudziestogroszówka 1923. Zasadniczą różnicą pomiędzy tymi dwoma nominałami, poza szczegółami rysunku rewersu, był kolor wykorzystanego metalu – „srebrzysty” bądź „czerwonawy”. W okresie Generalnego Gubernatorstwa, kiedy podjęto decyzje o biciu uzupełniającym w cynku między innymi 20- a później 5-groszówek, obawiano się problemów z codziennym rozróżnianiem ich w obiegu. Z tego powodu 5-groszówki z datą roczną 1939 bite w latach 1943–1944 miały średnicę zmniejszoną o 20% – do 16 mm oraz centralny 4-milimetrowy otwór.

Wersje próbne

Istnieją próbne wersje tej monety, bez napisu PRÓBA, z datami rocznymi:

1923 (brąz), 1923 (nikiel), 1923 (srebro), 1923 (mosiądz, z napisem na rancie „MENNICA PAŃSTWOWA”), 1925 (aluminium), 1925 (miedzionikiel).

Dla roczników 1930, 1931, 1932 istnieją monety bite stemplem lustrzanym.

Katalogi informują także o istnieniu dwóch okolicznościowych wersji próbnych: w nakładzie 500 sztuk, w mosiądzu z rokiem 1923 na awersie, z datą na rewersie 12/IV 24 i monogramami SW upamiętniającą wizytę w mennicy prezydenta Stanisława Wojciechowskiego w nakładzie 45 sztuk w brązie i nieznanej liczbie w mosiądzu, z napisem na awersie (zamiast rysunku orła): „II ZJAZD NUMIZMATYKÓW I MEDALOGRAFÓW POLSKICH W POZNANIU 3 VI 1929” Niektóre katalogi wspominają również o istnieniu monety próbnej z odmiennym rysunkiem orła (1923 mosiądz, brąz), 1925 (mosiądz).

Zobacz też 5 groszy 1939 z otworem 5 groszy 1923 12/IV SW 24 5 groszy 1929 Zjazd w Poznaniu 5 groszy lista monet obiegowych II Rzeczypospolitej

Przypisy

5 1923