mały|Suharto, prezydent Indonezji, uznawany za jednego z przywódców najbardziej wzbogaconych kosztem państwa w XX wieku Kleptokracja (gr. κλέπτης kléptēs – złodziej, κράτος krátos – władza) – dosłownie „władza złodziei”, forma sprawowania władzy, w której rządząca elita wykorzystuje aparat państwowy do systematycznego zawłaszczania środków publicznych i bogactw naturalnych dla prywatnych korzyści. Pojęcie to nie określa odrębnego ustroju konstytucyjnego, lecz sposób funkcjonowania władzy oparty na korupcji na wielką skalę i niemal całkowitej bezkarności rządzących.

Charakterystyka Kleptokracja jest odmianą korupcji władzy, jednak w przeciwieństwie do pojedynczych nadużyć, takich jak przyjęcie łapówki, polega na systematycznym wykorzystywaniu uprawnień państwa do wzbogacania przywódców. Kleptokraci rzadko troszczą się o dobre rządzenie, a zaniedbywanie obowiązków zazwyczaj prowadzi do dysfunkcji gospodarczej i społecznej. Amerykański politolog Andrew Wedeman opisał ten system jako oparty na praktycznie nieograniczonej korupcji połączonej z „niemal całkowitą bezkarnością tych, którym grabież umożliwia złodziej naczelny”, czyli głowa państwa.

Korupcja na wielką skalę prowadząca do kleptokracji dokonuje się zwykle przez zawłaszczenie państwa, polegające na obsadzaniu spółek państwowych, decyzji o zamówieniach publicznych i innych zasobów państwa osobami z kręgu rządzącej elity. Z tego względu kleptokracja bywa traktowana jako skrajna, zinstytucjonalizowana postać zawłaszczenia państwa, w której rządzący kontrolują zarazem aparat władzy i sieć korupcyjną.

Mechanizm działania Brytyjski dziennikarz Oliver Bullough opisał kleptokrację jako proceder, który z konieczności wymaga korzystania z wielu jurysdykcji do ukrywania pieniędzy skorumpowanych polityków, a zgromadzony majątek przechodzi przez powtarzalny schemat „ukraść, ukryć, wydać”.

Strukturę kleptokracji często porównuje się do zorganizowanej grupy przestępczej. W odróżnieniu od demokracji, gdzie kapitał co do zasady spływa w dół do obywateli, w kleptokracji pieniądze są przekazywane w górę hierarchii, od niższych urzędników do ministrów, a następnie do głowy państwa i jej rodziny. Aby utrzymać stabilność, przywódca kontroluje najbardziej dochodowe przedsiębiorstwa i zasoby naturalne oraz dzieli łupy między poszczególne grupy lub krewnych, unikając w ten sposób konfliktów wewnątrz elity.

Skutki Kleptokracja prowadzi do drenażu finansów publicznych, pogłębiania nierówności i ubóstwa oraz zahamowania rozwoju gospodarczego, a kraje nią dotknięte przyjmują na ogół szkodliwe dla obywateli polityki i podważają instytucje międzynarodowe. Amerykańska badaczka Sarah Chayes wskazywała, że nadmierne zawłaszczanie bogactwa przez rządzących prowadzi do erozji państwa i bywa źródłem gwałtownego sprzeciwu społecznego, jak w przypadku prezydenta Tunezji Zajna al-Abidina ben Alego, obalonego podczas arabskiej wiosny. Szkodliwe skutki kleptokracji odczuwają także inne państwa, których systemy finansowe i usługi prawne służą do legalizowania i ukrywania majątku pochodzącego z grabieży.

Przeciwdziałanie Proces wykorzeniania kleptokracji, określany mianem „dekleptyfikacji”, jest jednym z głównych celów ruchów antykorupcyjnych. Kluczowym postulatem jest przejrzystość finansowa, utrudniająca ukrywanie majątku i zacieranie jego pochodzenia, oraz budowanie norm przeciwnych tolerowaniu korupcji. Dekleptyfikacja pozostaje trudna, gdyż wymaga trwałego wsparcia reformatorów i opinii publicznej. Zdaniem Bullougha skuteczne byłoby zwiększenie jawności własności aktywów, przerywające schemat „ukraść, ukryć, wydać”.

Wymiar transnarodowy Współczesne badania podkreślają ponadnarodowy charakter kleptokracji, której rozwój powiązano z narodzinami finansjery offshore w latach 60. XX wieku. Kleptokraci wyprowadzają majątek przez spółki zarejestrowane w rajach podatkowych oraz , których właściwą własność ukrywają osoby podstawione, a uzyskane środki poddają praniu i lokują w nieruchomościach, dobrach luksusowych oraz na zachodnich rynkach finansowych.

Istotną rolę odgrywają zawodowi pośrednicy z państw zachodnich. Prawnicy, księgowi, bankierzy i podmioty zakładające spółki pomagają tworzyć złożone sieci utrudniające ustalenie pochodzenia środków, a agencje public relations i lobbingowe pomagają budować wizerunek kleptokratów jako szanowanych przedsiębiorców i filantropów. Globalizacja ułatwiła ukrywanie i ochronę takiego majątku, a głównymi kierunkami inwestycji stały się duże miasta zamożnych demokracji, między innymi Nowy Jork, Londyn i Los Angeles. Co roku miliardy dolarów nielegalnych środków opuszczają kraje rozwijające się, trafiając do banków w państwach zamożnych i do rajów podatkowych.

Kleptokracja a inne formy władzy mały|Rezydencja Meżyhirja, luksusowa posiadłość prezydenta Ukrainy Wiktora Janukowycza, stała się symbolem kleptokratycznego przepychu Kleptokracja najczęściej powstaje w krajach pozbawionych silnych instytucji demokratycznych i jest naturalnie powiązana z reżimami autorytarnymi, zwłaszcza dyktaturami. Większe przejęcie zasobów gospodarczych umożliwia większe przejęcie władzy politycznej, a ta z kolei ułatwia dalsze przejmowanie zasobów, dlatego kleptokracja i autorytaryzm mogą się wzajemnie wzmacniać. Zjawisko to jest też częste w państwach zasobnych w surowce naturalne.

Powiązanie z autorytaryzmem nie jest jednak konieczne. Za kleptokratyczną uznawano na przykład Ukrainę za prezydentury Wiktora Janukowycza, mimo że doszedł on do władzy w wyniku wyborów, a pewien stopień pluralizmu politycznego zachowuje też Nigeria, tracąca przez dekady miliardy z sektora naftowego. Kleptokrację odróżnia się od plutokracji, czyli rządów najzamożniejszych, kryterium legalności metod bogacenia się. W kleptokracji rządzący przejmują majątek państwa, podważając instytucje, podczas gdy w plutokracji bogactwo płynie do klasy rządzącej środkami publicznymi i zgodnymi z prawem. W skrajnej postaci kleptokracja prowadzi do osłabienia instytucji i może współwystępować z cechami państwa upadłego.

Przykłady mały|Mobutu Sese Seko, przywódca Zairu, którego rządy bywają podawane jako podręcznikowy przykład kleptokracji W raporcie z 2004 roku Transparency International opublikowała listę przywódców, którzy w ostatnich dekadach mieli przywłaszczyć sobie najwięcej środków publicznych. Według szacunków organizacji największych defraudacji dopuścili się:

Suharto, prezydent Indonezji – 15–35 mld USD Ferdinand Marcos, prezydent Filipin – 5–10 mld USD Mobutu Sese Seko, prezydent Zairu – do 5 mld USD Sani Abacha, przywódca Nigerii – 2–5 mld USD Slobodan Milošević, prezydent Serbii i Jugosławii – około 1 mld USD Alberto Fujimori, prezydent Peru – około 600 mln USD Pawło Łazarenko, premier Ukrainy – 114–200 mln USD Joseph Estrada, prezydent Filipin – 78–80 mln USD

W XXI wieku za najpotężniejsze państwo powszechnie uznawane za kleptokratyczne uchodzi Rosja pod rządami Władimira Putina. Według badania z 2015 roku za granicą znajdowało się nawet 52% rosyjskiego majątku. Określenie to wobec Rosji spopularyzowała amerykańska politolog w książce Putin's Kleptocracy: Who Owns Russia? z 2014 roku.

Zobacz też plutokracja oligarchia klientelizm

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Korupcja Kategoria:Ustroje polityczne