Archiwum Państwowe w Szczecinie

Archiwum Państwowe w Szczecinie – archiwum utworzone 1 sierpnia 1945 r. Posiada dwa oddziały zamiejscowe w Stargardzie i Międzyzdrojach, magazyn w Strzmielach oraz magazyn w Dobrej. Teren działania Archiwum Państwowego w Szczecinie pokrywa się w większości z obszarem dawnego województwa szczecińskiego.

Archiwum Państwowe w Szczecinie działa w sieci archiwów państwowych, na którą składają się 3 archiwa o charakterze centralnym z siedzibą w Warszawie oraz 29 archiwów o charakterze regionalnym wraz z podlegającymi im oddziałami zamiejscowymi. Organem zarządzającym Archiwami Państwowymi w całej Polsce jest Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych obsługiwany przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych.

Historia thumb|Fragment magazynu Archiwum Państwowego w Szczecinie Początki historycznego archiwum w Szczecinie jako miejsca przechowywania dokumentów o znaczeniu państwowym wiążą się z dziejami księstwa pomorskiego, które uformowało się w początkach XII w., a rozpadło w połowie w XVII w. Historyczne archiwum istniało także na Pomorzu w okresie panowania szwedzkiego i brandenburskiego. Stało się profesjonalną placówką w okresie pruskim (początki XVIII w. do 1945 r.), dziedzicząc wcześniejsze zbiory.

Archiwum w Szczecinie formalnie utworzono w 1831 roku, z siedzibą w byłym zamku książęcym (Zamek Książąt Pomorskich). Do zasobu przejęto wówczas akta rejencji, sądów, różnych fundacji i archiwalia kościelne.

W 1900 roku pruskie władze centralne sfinansowały budowę nowego gmachu, w którym do dzisiaj archiwum ma swoją siedzibę. Własna siedziba umożliwiła archiwistom szczecińskim prowadzenie w szerszym zakresie niż dotychczas prac archiwalnych. Zaowocowało to m.in. przejęciem dużej ilości akt historycznych z terenu Pomorza.

Następstwem drugiej wojny światowej było znaczne rozproszenie zasobu. W 1942 roku w obawie przed skutkami nalotów bombowych, rozpoczęto ewakuację archiwaliów do wybranych miejscowości na terenie Pomorza. W konsekwencji z magazynów archiwalnych wywieziono ok. 80% zasobu.

Polska służba archiwalna rozpoczęła oficjalną działalność w Szczecinie 1 sierpnia 1945 roku. Pierwszym polskim kierownikiem został Bolesław Tuhan-Taurogiński, który podjął się gromadzenia rozproszonego zasobu. Rozpoczął się proces tworzenia archiwum w oparciu o dawne zbiory szczecińskiego Staatsarchiv.

W końcu 1950 r. w magazynach archiwalnych zgromadzono dokumentację władz i urzędów państwowych, akta miejskie, kościelne, a także różnych instytucji i stowarzyszeń. Część zasobu nie powróciła jednak do magazynów archiwalnych, została zniszczona lub zaginęła w nieznanych okolicznościach (np. Archiwum Miasta Szczecina), niektóre zaś historyczne dokumenty znalazły się w zbiorach Landesarchiv w Greifswaldzie. W 1950 roku archiwum przejęło pierwsze akta polskie.

Archiwum podlegało początkowo władzom miejskim, natomiast w 1946 r. zostało przejęte przez Wydział Archiwów Państwowych Ministerstwa Oświaty, a następnie Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych (powołaną w 1951 r.). Od 1951 r. archiwum nosiło nazwę Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Szczecinie. W 1952 r. na podstawie Zarządzenia nr 9 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia 28 lipca 1952 r. powołano podległe WAP w Szczecinie Powiatowe Archiwum Państwowe w Stargardzie, a w 1954 r. Powiatowe Archiwum Państwowe w Gryficach. W latach 1954–1961 Szczecinowi podlegały także archiwa powiatowe w Słupsku (od 1957 r. jako oddział terenowy), Szczecinku i Białogardzie. W 1961 r. archiwa w Słupsku, Szczecinku i Białogardzie zostały podporządkowane Archiwum Państwowemu w Koszalinie. W 1979 r. szczecińskiemu archiwum podporządkowano z kolei oddział w Gorzowie Wielkopolskim, który pozostawał jego częścią do 2005 r., kiedy to z dniem 1 stycznia 2006 r. utworzono Archiwum Państwowe w Gorzowie Wielkopolskim. Od 1984 r. szczecińska placówka nosi oficjalną nazwę Archiwum Państwowe w Szczecinie.

Archiwum Państwowe w Szczecinie posiada obecnie swoje oddziały w Stargardzie i w Międzyzdrojach, a także magazyny w Strzmielach i w Dobrej k. Szczecina. Oddział w Stargardzie, którego początki sięgają 1952 r. (Powiatowe Archiwum Państwowe w Stargardzie), od 1977 r. do chwili obecnej mieści się w odbudowanym gotyckim gmachu dawnego arsenału miejskiego. Oddział Archiwum Państwowego w Międzyzdrojach utworzony pod koniec 2009 r. został ulokowany na terenie dawnych koszar na Białej Górze. Przejął on zasób, zlikwidowanego w tym samym roku, oddziału w Płotach mieszczącego się w tzw. starym zamku – pałacu rodów von Osten i Blücher. Płotowski oddział z kolei odziedziczył akta po Powiatowym Archiwum Państwowym w Gryficach powołanym do życia 10 listopada 1954 r. Natomiast pałac w Strzmielach archiwum przejęło na cele ekspozytury w 1983 r.Gut P., Piwowarska J., 80 lat Archiwum Państwowego w Szczecinie 1945-2025, Szczecin 2025.Kosman J., Jedna biblioteka – trzy historie. Biblioteka Archiwum Państwowego w Szczecinie. Studium przypadku, Warszawa-Szczecin 2021.Mundus archii mundus memoriae. Archiwum Państwowe w Szczecinie 1945-2005, praca zbiorowa pod red. M. Frankel, Szczecin 2005.Szukała M., Archiwum Państwowe w Szczecinie w latach 1914–1945. Ludzie i działalność, Szczecin 2019.Turek-Kwiatkowska L., Z dziejów służby archiwalnej. Archiwa na Pomorzu Zachodnim w latach 1808–1914, Warszawa 1968.

Dyrektorzy Staatsarchiv Stettin 1827–1847 – Friedrich Ludwig Karl von Medem 1857–1874 – Robert Klempin 1875–1900 – Gottfried von Bülow 1901–1913 – Karl Walter Friedenburg 1913–1923 – Herman Hoogeweg 1923–1930 – Karl Otto Grotefend 1930–1935 – Erich Randt 1935–1945 – Adolf Diestelkamp (w czasie wojny zastępowany przez Fritza Morré – do 1941 r., a następnie Hermanna Golluba)

Dyrektorzy Archiwum Państwowego w Szczecinie 1945–1950 – Bolesław Tuhan-Taurogiński 1950–1951 – Tadeusz Kupczyński 1951–1955 – Irena Okóń 1955–1969 – Henryk Lesiński 1969–1975 – Lucyna Turek-Kwiatkowska 1975–2007 – Kazimierz Kozłowski 2007–2017 – Jan Macholak od 2017 – Krzysztof Kowalczyk

Budynek Archiwum Państwowego w Szczecinie thumb|Budynek Archiwum Państwowego, Szczecin 1945 Obecna siedziba Archiwum Państwowego w Szczecinie przy ul. św. Wojciecha 13 została w 1945 r. przejęta po byłym pruskim archiwum, dawnym Staatsarchiv Stettin wraz z częścią jego przedwojennego zasobu. Na przełomie XIX i XX wieku pruskie władze centralne sfinansowały budowę nowego gmachu archiwum na rogu obecnych ulic Jagiellońskiej i św. Wojciecha (wówczas Turnerstraße i Karkutschstraße), oddanego do użytku w 1901 r. Budynek archiwum podczas wojny uległ stosunkowo niewielkim zniszczeniom, ucierpiał wówczas jedynie dach części administracyjnej. W 1980 r. szczeciński kompleks obiektów archiwalnych przy ul. św. Wojciecha 13 wpisany został przez wojewódzkiego konserwatora zabytków w Szczecinie do rejestru zabytków.

Zasób archiwalny Najstarsze archiwalia przechowywane w zasobie Archiwum Państwowego w Szczecinie pochodzą z drugiej połowy XIII wieku, a najnowsze z początku XXI wieku. Obrazują zmieniającą się przynależność państwową Pomorza Zachodniego oraz przemiany ustrojowe, społeczne i gospodarcze, od czasów pomorskiej dynastii Gryfitów, poprzez panowanie brandenburskie i szwedzkie, prusko-niemieckie, aż po czasy polskie.

Zasób szczecińskiego archiwum do 1945 roku stanowi szeroki zbiór źródeł do dziejów Pomorza Zachodniego od średniowiecza po czasy II wojny światowej. Obejmuje przeszło 4 kilometry przechowywanego zasobu.

Materiały archiwalne wytworzone po 1945 roku zgromadzone w szczecińskim archiwum stanowią szeroką bazę źródłową do historii dziejów regionu sięgając powstania polskiej państwowości na Pomorzu Zachodnim po drugiej wojnie światowej, aż po XXI wiek. Zasób Archiwum Państwowego w Szczecinie wytworzony po 1945 roku obejmuje przeszło 10 kilometrów przechowywanego zasobu. thumb|Rękopis, pergamin, język łaciński. Pieczęć książęca na sznurze jedwabnym zielono-brązowym

Na koniec 2024 r. zasób Archiwum Państwowego w Szczecinie zgodnie z ewidencją wyniósł łącznie 14 447,43 m.b., w tym 1 692 840 j.a. zgromadzonych w 2508 zespołach i zbiorach archiwalnych (w samym Szczecinie odpowiednio: 12 247,76 m.b., 1 407 615 j.a. i 1786 zespołów/zbiorów). Poza materiałami aktowymi jest to m.in. dokumentacja kartograficzna i techniczna, fotografie, nagrania filmowe i dźwiękowe, a także zasób bibliotecznyArchiwum Państwowe w Szczecinie. Przewodnik po zasobie archiwalnym. Akta do 1945 roku, oprac. R. Gaziński, P. Gut, M. Szukała, Warszawa-Szczecin 2002.Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Szczecinie. Przewodnik, red. H. Lesiński, Warszawa 1964..

Przypisy

Linki zewnętrzne Strona internetowa Archiwum Państwowego w Szczecinie Zasoby Archiwum Państwowego w Szczecinie Archiwum Państwowe w Szczecinie Archiwum Państwowe w Szczecinie Oddział w Międzyzdrojach Archiwum Państwowe w Szczecinie Oddział w Stargardzie

Szczecin Kategoria:Centrum (Szczecin) Kategoria:Historia Szczecina