Polacy na Dolnym Śląsku do 1945 roku

thumb|Pomorze oraz Śląsk w granicach państwa polskiego 992–1025 thumb|Fragment „Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum” z 1072 roku autorstwa Adama z Bremy wymieniający Polan żyjących wzdłuż Odry „trans Oddaram sunt Polanos” thumb|Najstarsze zdanie zapisane w języku polskim w Księdze henrykowskiej z 1270 roku w dolnośląskim Henrykowie thumb|lewo|Niemieckie osadnictwo na wschodzie w średniowieczu, w tym na Śląsku thumb|Statuta synodalia episcoporum Wratislaviensium, najstarszy druk w języku polskim wydany w 1475 roku we Wrocławiu przez Kaspra Elyana thumb|Kościół św. Marcina we Wrocławiu przeznaczony dla mniejszości polskiej w latach 1921–1939 thumb|Kościół św. Marii Magdaleny we Wrocławiu Polacy na Dolnym Śląsku – społeczność polska zamieszkująca tereny Dolnego Śląska w okresie przed przyłączeniem do Polski w 1945 roku tzw. Ziem Odzyskanych.

Historia W okresie przedpaństwowym tereny Dolnego Śląska od co najmniej VI wieku zamieszkiwały plemiona słowiańskie należące do grupy Słowian zachodnich. Pod koniec X wieku Śląsk dostał się pod wpływy państwa Polan rządzonego przez Mieszka I. Od końca X wieku Wrocław znajdował się pod panowaniem Piastów i był jedną z głównych siedzib królestwa (łac. sedes regni principalis)Civitates Principales: wybrane ośrodki władzy w Polsce wczesnośredniowiecznej: katalog wystawy, red. Tomasz Janiak, Dariusz Stryniak. Gniezno: Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie, 1998. .. W średniowiecznej Kronice Polskiej Galla Anonima spisanej w latach 1112–1116 Wrocław obok Krakowa oraz Sandomierza zaliczony został do jednej z trzech głównych stolic Królestwa Polskiego.

„Boleslaus vero, in Wratislaw, et in Cracovia, et in Sandomir, sedes regni principales obtinuat.” – Gall Anonim (1112–1116)

Na terenie Dolnego Śląska padły również pierwsze zdania, które zapisano w języku polskim. Jest to zanotowane w 1270 roku w Księdze henrykowskiej zdanie: „Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj!”. oraz tzw. zdania legnickie, które miały zostać wypowiedziane w czasie bitwy pod Legnicą.

„(...) żona tego Bogwała Czecha stała bardzo często przy żarnach mieląc. Litując się nad nią mąż jej Bogwał mówił: „Sine, ut ego etiam molam” – to jest po polsku: „Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj!” Tak ów Czech na zmianę mełł z żoną i często obracał kamień tak jak żona.” – Księga henrykowska (1270)

Na przełomie XII i XIII w. książęta śląscy zaczęli sprowadzać osadników z zachodniej Europy, głównie państw niemieckich wchodzących w skład Świętego Cesarstwa Rzymskiego, co doprowadziło do stopniowej germanizacji regionu, począwszy od miast. Osadnictwo wiązało się z intensywnym zagospodarowaniem gruntów i kilkukrotnym zwiększeniem liczebności ludności Śląska. Na stulecia XII i XIII przypada okres znacznego ożywienia kulturalnego na Śląsku, spowodowanego rozwojem demograficznym. Stworzono gęstą sieć kancelarii i skryptoriów książęcych i klasztornych, co sprzyjało tworzeniu piśmiennictwa łacińskiego i a czasem polskiego. W pierwszej połowie XIII wieku nastąpiła lokacja Wrocławia na prawie magdeburskim. Miasto stało się wówczas wielonarodowościowe. Mieszkali w nim głównie Polacy, Niemcy oraz Żydzi.

Zgodnie z postanowieniami synodalnymi z 1257 r. od śląskiego duchowieństwa wymagano znajomości języka polskiego.

Wiek XIV–XVI – panowanie czeskie thumb|Nauka domowa Jerzego Bocka wydana w Oleśnicy w 1670 roku Germanizacji sprzyjało podporządkowanie się śląskich książąt królom czeskim w połowie XIV w., w tym zmiana języka urzędowego z łaciny na niemiecki w połowie XIV wieku, bowiem do 1324 roku język niemiecki nie pojawiał się w korespondencji miasta Wrocławia. Podporządkowanie Śląska Czechom wiązało się także ze wzrostem znaczenia tego języka jako urzędowego.

W skryptorium w Kłodzku spisana została pierwsza część psałterza spisanego w trzech językach: po polsku, łacinie i niemiecku znanego jako Psałterz floriański (ukończonego w Krakowie).

W 1472 roku Jan Stanko napisał po łacinie we Wrocławiu słownik przyrodniczo-medyczny stanowiący kompendium ówczesnej wiedzy pt. „Antidotarium”. Zawarł w nim ok. 20 000 synonimów łacińskich, greckich i arabskich, wśród których znalazło się również ok. 2000 synonimów polskich i 800 niemieckich. Autor uznawany jest za prekursora polskiej terminologii przyrodniczej – w jego słowniku obok nazw łacińskich, po raz pierwszy widniały odpowiednie nazwy polskie takie jak: kruszec, ruda, ropa, krzemień i opokaAntibolomenum (Antidotarium, Antibolarium) Benedicti Parthi, powst. 1472, wyd. J. Rostafiński Symbola ad historiam naturalem medii aevi, Kraków 1900; rękopis: Biblioteka Kapitulna Krakowa nr 225..

Z Wrocławia pochodzi również najstarszy drukowany tekst w języku polskim, wydany w 1475 roku przez drukarza i kanonika katedralnego Kaspra Elyana zawarty w Statuta synodalia episcoporum Wratislaviensium (pol. Statuty synodalne biskupów wrocławskich). Zawierają one modlitwy w języku polskim i niemieckim, świadcząc o dwujęzyczności regionu wrocławskiego. Polszczyzna tego tekstu cechuje się znacznymi wpływami języka czeskiego. Jeremiasz Roter wydrukował w 1616 r. słownik polsko-niemiecki „Klucz do Polskiego y Niemieckiego Języka”, wyjaśniając we wstępie, że znajomość języka polskiego na Śląsku oraz w samym Wrocławiu była wówczas niezbędna m.in. dla wszystkich kupców.

Na koniec XV wieku przypadają również pierwsze administracyjne szykany wobec języka polskiego związane ze wzrostem wpływu w instytucjach kościelnych niemieckiego duchowieństwa katolickiego. Wrocławski biskup Jan Roth zaangażował się w zwalczanie języka polskiego na Dolnym Śląsku. W 1498 r. domagał się aby w kapitule wrocławskiej mówiono wyłącznie po niemiecku i aby nie dopuszczać do niej w przyszłości polskich księży. W 1495 roku zagroził wysiedleniem polskim chłopom z biskupiej wsi Wójcice koło Nysy, jeżeli w ciągu 5 lat nie nauczą się języka niemieckiego i nie przestaną mówić po polsku.

„Dotąd bowiem używają oni prawie wyłącznie obcej, polskiej mowy i dlatego nie mogą przedstawić swoich potrzeb i porozumiewać się z naszymi urzędnikami inaczej jak przez tłumaczy (...) Zarządził książęca łaskawość tymże wójciczanom, którzy mówią po polsku i dotychczas posługują się językiem polskim, ażeby w ciągu najbliższych 5. lat nauczyli się i używali niemieckiego, powstrzymywali się od polskiego i nie postępowali inaczej.”.

Ze Śląska wywodzili się działający w Krakowie drukarze epoki renesansu, jak Jan Haller, Florian Ungler i Hieronim Wietor, którzy unowocześnili średniowieczną polską ortografię, a także tłumacz, poeta i wydawca Franciszek Mymer, propagator języka polskiego oraz autor jednego z pierwszych drukowanych słowników polskich słownika łacińsko-niemiecko-polskiego z 1528 roku.

Bartłomiej Stein uznawany za pierwszego geografa Śląska w swoim opisie regionu zatytułowanym „Descriptio Totius Silesiae et Civitatis Regiae Vratislaviensis” (pol. Opis Całego Śląska i Królewskiego Miasta Wrocławia) wydanym we Wrocławiu w 1512 roku potwierdza autochtonizm polskich mieszkańców Dolnego Śląska oraz napływowy charakter mieszkającej we Wrocławiu ludności niemieckiej. Potwierdza również polski charakter nazw najważniejszych miast śląskich. Stein w swoim opisie za granicę językową pomiędzy językiem polskim a niemieckim ustala rzekę Odrę, która przedziela Wrocław na dwie części.

„Dwie nacje tak zwyczajami, jak i miejscem (zamieszkania) oddzielone tę (ziemię) zamieszkując, lepiej uprawną ku zachodowi i południu dzierżą Niemcy, nieuprawną i złą ku wschodowi i północy Polacy. Dzieli je najpewniejszą granicą rzeka Odra, po przyjęciu Nysy (Kłodzkiej), tak, że również miasta leżące z tej strony niemieckiego, a z tamtej polskiego języka częściej używają.” – Bartłomiej Stein (1477–1520).

Koniec średniowiecza wiązał się z kryzysem Kościoła katolickiego oraz wzrostem religijnych prądów reformatorskich w całej Europie. Na przełomie XV i XVI wieku popularność zyskiwały religie protestanckie. W 1526 roku władzę w Czechach wyznających w większości opozycyjny wobec katolicyzmu husytyzm objęli Habsburgowie, którzy byli katolikami. Doprowadziło to w następnym wieku do konfliktów na tle religijnym pomiędzy zwolennikami obu wyznań. Wiek XVI cieszył się jednak względną wolnością religijną i pokojowym współistnieniem wyznań w tej części Europy.

Reformacja wiązała się również ze wzrostem znaczenia języków narodowych w życiu publicznym, które stopniowo stawały się równouprawnione z łaciną oraz językiem niemieckim. Po jej nastaniu już w 1529 r. we wrocławskim kościele św. Marii Magdaleny rozpoczęto wygłaszać kazania po polsku. Również w XVI w. w kruchcie kościoła św. Elżbiety wyryto apel Urzędu Jałmużniczego o wspieranie biednych, sporządzony po hebrajsku, grecku, rosyjsku, arabsku, łacinie, włosku, francusku, angielsku, szwedzku, węgiersku, czesku, niemiecku i polsku.

Wiek XVII–XVIII – panowanie habsburskie thumb|Książka Adama Gdacjusza „Dyszkurs o dobrych uczynkach”, wydana w Oleśnicy w roku 1687 thumb|Rewers medalu pogrzebowego Jerzego Wilhelma legnickiego wybitego w 1675 roku w Legnicy z napisem PIASTI ET NARCHÆ POLONIÆ ULTIMUS NEPOS PRINceps („Ostatni potomek Piastów władców Polski”) W 1620 roku Austriacy pokonali Czechów w bitwie na Białej Górze, po której całkowicie znieśli niezależność Królestwa Czech włączając je wraz z całym Śląskiem w granice monarchii habsburskiej. Śląsk (jako kraj Korony Czeskiej) stał się wówczas częścią Austrii i nazywany był Śląskiem austriackim – (niem. „Österreichisch Schlesien”). Po wygranej Habsburgowie przystąpili do zwalczania szlachty czeskiej rozpoczynając przymusową rekatolizację. Doprowadziło to do osłabienia wpływów języka czeskiego przejściowo powodując wzrost znaczenia polszczyzny, która częściej zaczęła się pojawiać w oficjalnych dokumentach sądowych, miejskich i cechowych. W 1666 r. dla dzieci z wrocławskich rodzin kupieckich otwarto Miejską Szkołę Polską.

W okresie wojny trzydziestoletniej ludność Śląska poniosła znaczne straty, były one jednak większe wśród ludności niemieckojęzycznej, co sprzyjało repolonizacji niektórych terenów, m.in. przez napływ osadników z ziem Rzeczypospolitej. Do obecności Polaków we Wrocławiu oraz wzajemnych kontaktów przyczyniały się także stosunki handlowe pomiędzy Śląskiem a Rzecząpospolitą Obojga Narodów. Wrocławski pastor Michał Kuschius napisał w swoim dwujęzycznym słowniku polsko-niemieckim „Wegweiser zur polnischer und deutschen Sprache (...) Przewodnik do języka polskiego(...)” wydanym w 1646 roku we Wrocławiu:

„Sąsiadujemy z Polakami i codziennie mamy z nimi, a oni z nami do czynienia, jak z naszymi najbliższymi i najdroższymi sąsiadami, jako z braćmi, którzy nie bardzo mogą się obejść bez nas, a my bez nich w handlu, w życiu codziennym, w kupnie i sprzedaży.”.

W XVIII wieku na Dolnym Śląsku publikowane były książki w języku polskim. Była to przeważnie literatura o tematyce religijnej, ponieważ w kościołach i protestanckich zborach polszczyzna była językiem liturgicznym. Po polsku wychodziły przekłady biblii, kancjonały, literatura obrzędowa oraz moralizatorska. W Oleśnicy swoje książki po polsku publikowali np. Adam Gdacjusz i Jerzy Bock. W 1673 roku w Brzegu został opublikowany po polsku Doskonały kancjonał polski przeznaczony dla śląskich Polaków.