thumb|Uraz rdzenia kręgowego wpływa na funkcje seksualne, ale wiele osób po takim urazie realizuje się w relacjach i życiu seksualnym.|alt=Kobieta i mężczyzna siedzący w wózkach inwalidzkich, zwróceni do siebie twarzami. Seksualność po urazie rdzenia kręgowego – aspekty życia seksualnego osób, które doznały urazu rdzenia kręgowego.
Choć uraz rdzenia kręgowego (SCI, ang. spinal cord injury) często wywołuje dysfunkcję seksualną, wiele osób po takim urazie jest zdolnych do satysfakcjonującego życia seksualnego. Ograniczenia fizyczne wynikające z urazu dotyczą funkcji seksualnych i seksualności w szerszym znaczeniu, co w znacznym stopniu przekłada się na jakość życia. Uszkodzenie rdzenia kręgowego upośledza możliwość przekazu informacji pomiędzy mózgiem i częścią ciała poniżej uszkodzenia. Objawia się to zaburzeniami czucia i sprawności ruchowej, upośledza orgazm, erekcję, ejakulację i produkcję wydzieliny zwilżającej pochwę. Pośrednie przyczyny dysfunkcji seksualnej obejmują ból, osłabienie i efekty uboczne leków. Przyczyny psychospołeczne obejmują zaburzenia depresyjne i zmienione postrzeganie siebie. Wielu ludzi po SCI osiąga satysfakcjonujące życie płciowe, wielu doświadcza pobudzenia seksualnego i orgazmu. Ludzie po SCI w różnorodny sposób adaptują się do prowadzenia zdrowego życia seksualnego, skupiając się na różnych obszarach swojego ciała i różnych typach stosunku płciowego. Neuroplastyczność może zapewniać wzrost czułości w obszarach ciała o zachowanym czuciu, wobec czego zainteresowani znajdują nowe miejsca erotyczne na skórze w obrębie stref erogennych bądź w pobliżu granic zachowanego czucia.
Leki, przyrządy, chirurgia i inne interwencje służą osiągnięciu erekcji i ejakulacji. Choć płodność mężczyzn jest zmniejszona, wielu po SCI może wciąż płodzić dzieci, szczególnie z pomocą medycyny. Płodność kobiety zazwyczaj nie ulega redukcji, choć bezpieczna ciąża i poród wymagają dodatkowych środków ostrożności. Ludzie po SCI muszą podczas aktywności seksualnej podejmować starania w celu radzenia sobie z efektami urazu (jak osłabienie i ograniczenia ruchów) oraz unikania nowych urazów (jak uszkodzenie skóry w miejscu zmniejszonego czucia). Edukacja i poradnictwo seksualne stanowią ważną część rehabilitacji po SCI, ale często są nieosiągalne bądź niewystarczające. Rehabilitacja dzieci i młodzieży stara się promować zdrowy rozwój seksualności i obejmuje edukację pacjentów i ich rodzin. Przekazywane kulturowe błędne przekonania i stereotypy negatywnie wpływają na ludzi po urazie rdzenia, zwłaszcza przekazywane przez osoby świadczące profesjonalną pomoc. Obraz własnego ciała i inne lęki dotykają funkcji płciowych, wywierając głęboki wpływ na samoocenę i obraz ‘ja’. SCI utrudnia partnerstwo z powodu problemów z funkcją seksualną i innych stresów wiążących się z urazem i niepełnosprawnością, ale wielu pacjentów po urazie rdzenia nawiązuje satysfakcjonujące związki, w tym małżeństwa. Relacje, samoocena i zdolność reprodukcyjna stanowią aspekty seksualności, obejmującej nie tylko praktyki seksualne, ale także złożone inne czynniki: kulturowe, społeczne, psychologiczne i emocjonalne.
Seksualność i identyfikacja Seksualność stanowi ważną część tożsamości danej osoby, chociaż niektórzy ludzie nie interesują się tą sferą życia. Ma ona aspekty biologiczne, emocjonalne, psychologiczne, duchowe, społeczne i kulturowe. Dotyczy nie tylko zachowań seksualnych, ale relacji, obrazu siebie, libido, rozrodu, orientacji seksualnej i identyfikacji płciowej (gender). Na seksualność każdej osoby wpływa socjalizacja przez całe życie, kiedy to czynniki takie jak religia i podłoże kulturowe odgrywają swoje role, ulega ona ekspresji w samoocenie i sądach, jakie dana osoba wyznaje o sobie samym, na przykład uznając się za kobietę czy też za osobę atrakcyjną.
SCI w ekstremalny sposób zaburza seksualność. Najczęściej zdarza się osobom młodym, w szczytowym okresie swego życia płciowego i rozrodczego. Waga seksualności nie zmniejsza się jednak na skutek zmniejszającego sprawność urazu. Choć przez lata ludzi po urazie rdzenia uznawano za aseksualnych, badania wykazały, że przypisują oni sferze seksualnej dużą wagę, stanowi ona istotny aspekt jakości ich życia. W rzeczywistości z wszystkich zdolności, których powrotu pożądają, pacjenci z paraplegią przypisują prawie największą wagę właśnie funkcjom seksualnym, zaraz po funkcji dłoni i rąk. Funkcje seksualne wywierają głęboki wpływ na samoocenę i przystosowanie się do życia po urazie. Osoby zdolne zaadaptować się do zmian w swoich ciałach i wiodący satysfakcjonujące życie seksualne osiągają również wyższą ogólną jakość życia.
Funkcje seksualne SCI zazwyczaj wywołuje dysfunkcje seksualne z powodu zaburzenia czucia i reakcji wzbudzenia. Zdolność odczuwania przyjemności seksualnej i orgazmu należą do priorytetów rehabilitacji seksualnej u ludzi po urazie.
Wiele badań dotyczyło erekcji. W dwa lata po urazie 80% mężczyzn odzyskuje przynajmniej częściową zdolność erekcji, ale wielu dotyczą trudności z jej niezawodnością i utrzymaniem, jeśli nie stosują środków wspomagających. Badania wykazały, że od połowy do 65% mężczyzn po SCI miewa orgazmy, choć mogą oni odczuwać je inaczej, niż przed urazem. Większość z nich zgłasza słabsze ich odczuwanie oraz potrzebę dłuższego czasu i większej stymulacji, by je osiągnąć.
Częstymi problemami kobiecymi po SCI są dyspareunia i trudność w osiągnięciu orgazmu. Około połowy kobiet po SCI jest zdolna do orgazmu przy stymulacji ich genitaliów. Niektóre pacjentki podają odczuwanie orgazmów takie samo, jak przed urazem, inne skarżą się na zmniejszenie ich odczuwania.
Całkowity i niecałkowity uraz Całkowitość bądź nie urazu stanowi istotny aspekt determinujący powrót funkcji seksualnych. Wedle skali American Spinal Injury Association niekompletny SCI to taki, w którym pewne czucie lub funkcje motoryczne zostają zachowane w odbytnicy. Wskazuje to, że mózg może w dalszym ciągu wysyłać i otrzymywać informację z dolnych części rdzenia kręgowego, poniżej obszaru urazu. U ludzi po niecałkowitym urazie część bądź wszystkie drogi rdzeniowe zaangażowane w odpowiedzi seksualne pozostają nietknięte, umożliwiając przykładowo orgazmy takie jak u ludzi zdrowych. Mężczyźni po niekompletnym urazie rdzenia mają większą szansę na osiąganie erekcji i orgazmu niż pacjenci po całkowitym urazie.
Nawet pacjenci po całkowitym urazie, których rdzeń kręgowy stracił zdolność przekazywania jakichkolwiek informacji spoza poziomu uszkodzenia, mogą osiągnąć orgazm. W 1960 w jednym z najwcześniejszych badań orgazmu po SCI ukuto termin phantom orgasm („orgazm fantomowy”) w celu opisania kobiecych odczuć orgazmu pomimo SCI, jednak kolejne badania sugerowały, że odczucie to nie ma jedynie charakteru psychologicznego. Mężczyźni po całkowitym SCI zgłaszają odczucia seksualne w czasie wytrysku z towarzyszącymi im objawami fizycznymi normalnie występującymi w orgazmie, jak podwyższone ciśnienie tętnicze. Kobiety mogą odczuwać orgazm z wibracjami szyjki macicy niezależnie od stopnia urazu; odczucie to niekiedy jest takie samo, jak u zdrowych kobiet.
Nerwy obwodowe parasympatyczne przenoszące informację do mózgowia aferentnymi włóknami nerwowymi mogą stanowić odpowiedź, czemu ludzie po całkowitym SCI odczuwają doznania seksualne i szczytowania. Jedno z proponowanych wyjaśnień kobiecego orgazmu po SCI to ominięcie rdzenia kręgowego poprzez nerw błędny przenoszący informację czuciową z narządów płciowych bezpośrednio do mózgu. Kobiety po całkowitym urazie mogą osiągnąć wzbudzenie seksualne i orgazm przez stymulację łechtaczki, szyjki macicy lub pochwy, z których każda jest unerwiona innymi włóknami nerwowymi, co wskazuje, że nawet jeśli SCI dotyczy jednego obszaru, funkcjonowanie pozostałych może zostać zachowane. U ludzi po urazie, tak samo jak u zdrowych, to mózg odpowiada za percepcję szczytowania. Jakościowe odczucia związane ze szczytowaniem podlegają modulacji w mózgu, a nie w miejscu ciała, którego dotyczą.
Poziom urazu thumb|Skutki urazu zależą od poziomu kręgosłupa, którego uraz dotyczy. Na rycinie powyżej kręgosłup człowieka. thumb|Dermatomy to obszary na skórze unerwiane przez poszczególne nerwy rdzeniowe. Poza całkowitością urazu rdzenia na utrzymanie się bądź ustąpienie wpływu urazu na funkcje seksualne wpływa poziom kręgosłupa, którego dotyczy uraz. Mógł on zajść na odcinku szyjnym, piersiowym, lędźwiowym bądź krzyżowym. Pomiędzy każdymi dwoma sąsiadującymi kręgami wychodzą od rdzenia nerwy rdzeniowe, przenoszące informację do i od unerwianych fragmentów ciała. Lokalizacja urazu w obrębie rdzenia przekłada się na odpowiednie regiony ciała. Obszar skóry unerwiany konkretnym nerwem rdzeniowym nosi nazwę dermatomu. Utrata czucia dotyczyć może wszystkich dermatomów poniżej poziomu urazu.
Uraz na niższym poziomie kręgosłupa nie musi koniecznie oznaczać lepiej zachowanych funkcji seksualnych. Przykładowo pacjenci po urazie odcinka krzyżowego mają mniejsze szanse na orgazm, niż ludzie po urazach wyższych odcinków kręgosłupa. Kobiety po urazie proksymalnie do odcinka krzyżowego z większym prawdopodobieństwem będą odczuwały orgazm w odpowiedzi na stymulację łechtaczki, niż pacjentki po urazach odcinka krzyżowego (odpowiednio 59% i 17%). U mężczyzn urazy powyżej odcinka krzyżowego wiążą się z lepiej zachowanymi erekcją i ejakulacją, pacjenci ci zgłaszają dysfunkcje rzadziej i mniej nasilone. Może to wynikać z odruchów nie wymagających udziału mózgowia, z którego połączenie zniszczyć mogą urazy odcinka krzyżowego.
Odpowiedzi psychogenne i odruchowe Fizyczne podniecenie (lubrykacja pochwy i wzwód łechtaczki u kobiety, erekcja u mężczyzny) pojawia się dzięki dwóch odrębnym drogom, które w warunkach prawidłowych współdziałają: psychogennej i odruchowej. Podniecenie wywołane fantazjowaniem, bodźcami wzrokowymi bądź stymulacją umysłową przebiega na drodze psychogennej, natomiast podniecenie wynikające z kontaktu fizycznego okolicy genitalnej na drodze odruchowej. W przypadku podniecenia psychogennego informacja przekazywana jest z mózgu poprzez rdzeń kręgowy do nerwów okolicy genitalnej, w rdzeniu osiągając poziom Th11-L2. Wobec tego pacjenci po urazie powyżej poziomu Th11 zazwyczaj nie miewają erekcji ani lubrykacji psychogennych, natomiast ci po urazie poniżej Th12 są do nich zdolni. Nawet jednak bez tych odpowiedzi fizykalnych ludzie po SCI często odczuwają podniecenie jak ludzie, którzy nie przeszli urazu. Zdolność odczuwania ukłucia i lekkiego dotyku w dermatomach Th11–L2 pozwala przewidywać jakość zdolności do psychogennego podniecenia u pacjentów obu płci. Droga psychogenna jest współczulna i przez większość czasu wysyła sygnały hamujące, przeciwdziałające fizycznym objawom podniecenia. W odpowiedzi na stymulację seksualną sygnały pobudzające narastają i redukują hamowanie. Usunięcie fizjologicznie obecnego hamowania umożliwia odruchom rdzeniowym wywołującym fizyczne objawy podniecenia wziąć górę.