Oblężenie Malty, znane też jako Oblężenie Valletty lub Blokada Francuzów (malt. L-Imblokk tal-Franċiżi) – dwuletnie oblężenie i blokada francuskiego garnizonu w Valletcie, największym mieście i głównym porcie na śródziemnomorskiej wyspie Malcie, pomiędzy rokiem 1798 a 1800.

Valletta została zdobyta przez francuskie siły ekspedycyjne podczas śródziemnomorskiej kampanii Napoleona. Bonaparte pozostawił tam garnizon liczący trzy tysiące ludzi, pod dowództwem Claude’a-Henri Belgranda de Vaubois. Kiedy francuska flota śródziemnomorska została 1 sierpnia 1798 roku zniszczona w bitwie pod Abukirem, brytyjska Royal Navy mogła rozpocząć blokadę Malty, z pomocą ludności wyspy, która rozpoczęła powstanie przeciwko Francuzom. Zmuszone do wycofania się do Valletty, siły okupacyjne musiały się zmierzyć z niedostatkiem żywności, spotęgowanym przez skuteczność blokady: jakkolwiek małe ilości artykułów żywnościowych dotarły na początku 1799 roku, nie powtórzyło się to aż do początku roku 1800. W tym czasie głód i choroby odbiły się w katastrofalny sposób na zdrowiu, morale oraz zdolności bojowej żołnierzy francuskich.

W lutym roku 1800, wyruszył z Tulonu konwój pod dowództwem kontradmirała Jeana-Baptiste’a Perrée’a, który był zdecydowany dostarczyć zaopatrzenie do garnizonu. Eskadra okrętów blokady pod dowództwem wiceadmirała lorda Nelsona, na oczach głodujących żołnierzy na Malcie, przechwyciła konwój. W trakcie kilku krótkich starć Perrée zginął, a jego okręt flagowy został zdobyty. W następnym miesiącu francuski okręt liniowy „Guillaume Tell”, obładowany żołnierzami, wypłynął z Valletty do Tulonu, lecz również został przechwycony, i po zaciętej bitwie zmuszony do poddania się brytyjskiej eskadrze. Klęski te uświadomiły Francuzom niemożność utrzymania pozycji w Valletcie, a jej poddanie nieuniknionym. Jakkolwiek Vaubois utrzymał się przez następne 5 miesięcy, w końcu skapitulował 4 września. Do tego czasu, śmiertelność z niedożywienia i tyfusu osiągnęła w garnizonie liczbę 100 ludzi dziennie. Malta przypadła Wielkiej Brytanii, a kontrola nad wyspą była przyczyną wybuchu wojen napoleońskich w roku 1803. Ostatecznie pozostała pod zarządem brytyjskim przez 164 lata, do roku 1964, kiedy uzyskała niepodległość.

Francuska inwazja na Maltę

19 maja 1798 roku, z Tulonu wypłynęła francuska flota, przewożąca wojska ekspedycyjne w sile ludzi, dowodzone przez generała Napoleona Bonaparte. Celem tych sił był Egipt, Napoleon pragnął rozszerzyć francuskie wpływy na inne kontynenty oraz zmusić Anglików do zawarcia pokoju w wojnach rewolucyjnej Francji, które rozpoczęły się w roku 1792. Płynąc na południowy wschód, konwój zabrał dodatkowy transport z włoskich portów, i 9 czerwca o godz. 5.30 przybył do Valletty, silnie ufortyfikowanego miasta-portu na wyspie Malta. W tym czasie Malta wraz z sąsiednimi wyspami znajdowała się pod władzą Zakonu Rycerzy św. Jana, starego i wpływowego zakonu rycerskiego, osłabionego przez utratę większości swoich wpływów podczas rewolucji francuskiej. Zakon, który rządził większością maltańskiego społeczeństwa na wyspach, tworzyli mężczyźni z wielu krajów europejskich, w tym bardzo wielu Francuzów. Na jego czele stał wielki mistrz Ferdinand von Hompesch zu Bolheim, który odmówił żądaniu Bonapartego, aby cały konwój wpłynął do portu w Valletcie i pobrał zaopatrzenie, argumentując, że neutralność Malty zezwala na wpłynięcie jedynie dwóch okrętów w jednym czasie.

thumb|Kapitulacja Malty przed generałem Bonaparte Otrzymawszy taką odpowiedź, Napoleon natychmiast rozkazał flocie ostrzelać Vallettę, a 11 czerwca generał Louis Baraguey d’Hilliers wysadził desant kilku tysięcy żołnierzy, którzy dokonali inwazji w siedmiu strategicznych miejscach wyspy. Francuscy joannici zdezerterowali, a pozostali nie zorganizowali znaczącego oporu. Około 2000 członków maltańskiej milicji broniło się w Mdinie przez 24 godziny, jednak zbiegli do Valletty, kiedy miasto poddało się generałowi Claude-Henri Belgrandowi de Vaubois. Chociaż Valletta była wystarczająco silna, aby wytrzymać długie oblężenie, Bonaparte wynegocjował z Hompeschem kapitulację. W zamian za posiadłości we Francji i rekompensaty pieniężne dla siebie oraz rycerzy zakonu, wielki mistrz zgodził się oddać Maltę wraz z wszystkimi bogactwami Francuzom. Bonaparte pozostawił na wyspach francuski garnizon, w sile 3000 ludzi pod wodzą de Vaubois, a sam z resztą ekspedycji wypłynął 19 czerwca na wschód, w kierunku Aleksandrii.

Bitwa morska pod Abukirem

Konwój Bonapartego ścigała eskadra czternastu brytyjskich okrętów pod wodzą kontradmirała sir Horatio Nelsona, który dowiedział się o inwazji na Maltę, będąc zakotwiczony na Sycylii. Postanowił przechwycić Francuzów w drodze do Egiptu. Okręty Nelsona wyprzedziły przeciwnika w nocy 22 czerwca w ciemnościach, bez ujawniania swojej obecności, i przybyły do Aleksandrii przed Napoleonem, w dniu 28 czerwca. Wierząc, że Francuzi muszą mieć inny cel, następnego dnia Nelson zawrócił na północ, aby sprawdzić wybrzeża Anatolii. Przez to spóźnił się na przybycie Bonapartego 30 czerwca, o niecałe 24 godziny. Nie napotykając na przeciwnika, Bonaparte przybył i pomaszerował na Aleksandrię, zajął miasto, po czym skierował się w głąb lądu. Flota dostała rozkaz, aby zacumować w zatoce niedaleko wsi Abu Kir i tam oczekiwać na dalsze dyspozycje. 1 sierpnia Nelson zawrócił w stronę egipskiego wybrzeża i odkrył zakotwiczone francuskie okręty. Atakując natychmiast, okręty Nelsona zdołały zdobyć dziewięć okrętów liniowych przeciwnika i zniszczyć dwa, w tym okręt flagowy „L’Orient”, odnosząc tylko umiarkowane uszkodzenia. Zniszczywszy francuską flotę śródziemnomorską, Royal Navy uzyskała kontrolę nad całym akwenem, w czym wsparły ją floty Portugalii, Neapolu, Imperium Rosyjskiego oraz Imperium Osmańskiego, krajów naprędce zorganizowanej II Koalicji przeciwko Francji.

Powstanie maltańskie

thumb|Kanonik Francesco Saverio Caruana, jeden z liderów powstańców maltańskich. Został później biskupem Malty

Na Malcie Francuzi niespodziewanie rozwiązali Kościół katolicki oraz wszystkie instytucje Zakonu Maltańskiego. Dobra kościelne zostały złupione i zajęte, aby opłacić ekspedycję do Egiptu. Działania te wywołały falę gniewu wśród głęboko wierzącego, katolickiego społeczeństwa Malty. Te nastroje doprowadziły 2 września, podczas aukcji kościelnego majątku, do wybuchu powstania. W ciągu kilku dni tysiące powstańców zaczęło oblegać francuski garnizon w Valletcie. Miasto zostało otoczone przez około ochotników maltańskich pod dowództwem Emmanuela Vitale, Vincenza Borga i kanonika Francesca Saveria Caruany. Maltańczycy byli uzbrojeni w 23 działa i niewielką eskadrę kanonierek przybrzeżnych. Chociaż nastąpiło kilka utarczek pomiędzy powstańcami a garnizonem francuskim, twierdza była zbyt silna do zdobycia przez siły nieregularne.

W połowie września na wyspę przybyła eskadra okrętów portugalskich. W jej skład wchodziły: „Príncipe Real” (90 dział, komandor Puysigur), „Rainha de Portugal” (74; komandor Thomas Stone), „São Sebastião” (74; kmdr Mitchell), „Afonso de Albuquerque” (74; kmdr Donald Campbell), oraz bryg „Falcão” (24; kmdr Duncan). Kapitanowie czterech z nich byli Brytyjczykami, służącymi pod dowództwem Domingosa Xaviera de Limy, markiza de Nisa. Dodatkowo brytyjski okręt HMS „Lion” (kmdr Manley Dixon) oraz brander HMS „Incendiary” (komandor George Baker) dołączyły do eskadry. Rząd Portugalii przysłał te okręty dla wsparcia sił Nelsona. Po krótkim postoju na Malcie, eskadra popłynęła do Aleksandrii. Stamtąd Nelson odesłał jednostki z powrotem na Maltę, aby zablokować Francuzów.

Pod koniec września brytyjska eskadra (trzynaście uszkodzonych pod Abukirem okrętów) pod dowództwem komandora sir Jamesa Saumareza pojawiła się koło Malty. Ze względu na konieczność napraw jednostek, nie była w stanie uczestniczyć bezpośrednio w blokadzie, niemniej Saumarez spotkał się z przedstawicielami powstańców i 25 września wysłał do generała Vaubois ofertę rozejmu w ich imieniu. Francuski dowódca odpowiedział: „Vous avez, sans doute, oublié que des Français sont dans la place. Le sort des habitans [sic] ne vous regarde pointe. Quant à votre sommation, les soldats français ne sont point habitués à ce style” („Być może zapomniał Pan, że to Francuzi trzymają to miejsce. Los mieszkańców to nie Pana sprawa. Co do ultimatum, francuscy żołnierze nie są przyzwyczajeni do takiego tonu”). Nie mogąc nakłonić przeciwnika do poddania się, Saumarez wyposażył siły maltańskie w 1200 karabinów, z którymi kontynuowano oblężenie. Pod koniec miesiąca brytyjska eskadra, by nie odwlekać naprawy okrętów, wypłynęła do Gibraltaru.

12 października brytyjskie okręty liniowe HMS „Alexander” (kmdr Alexander Ball), HMS „Culloden” (kmdr Thomas Troubridge) i HMS „Colossus” (kmdr George Murray) dołączyły do jednostek portugalskich, rozpoczynając formalną blokadę. Tego samego dnia Vaubois wprowadził ostatnich swoich żołnierzy, wraz z około setką Maltańczyków, chcących dołączyć do sił francuskich, do ufortyfikowanej Valletty. Garnizon osiągnął liczbę ponad 3000 żołnierzy, ponadto, przynajmniej początkowo, był dobrze zaopatrzony. W porcie stały okręty liniowe „Dégo” i oraz fregata „Carthaginoise”, które poprzednio były okrętami maltańskimi, jak też niedawno przybyłe „Guillaume Tell” i fregaty „Justice” oraz „Diane”, niedobitki spod Abukiru, pod wiceadmirałem de Villeneuve, które przybyły na Maltę z końcem września.

Zdobycie Gozo 24 października, po 10-dniowym rejsie z Neapolu, Nelson dołączył, na HMS „Vanguard” w towarzystwie HMS „Minotaur”, do eskadry blokującej Francuzów. Cztery dni później Ball pomyślnie zakończył negocjacje z francuskim garnizonem na małej wyspie Gozo. 217 francuskich żołnierzy zgodziło się poddać bez walki i przekazać wyspę, jej fortyfikacje, 24 działa, znaczną ilość amunicji i 3200 worków mąki Brytyjczykom. Jakkolwiek wyspa formalnie podlegała Ferdynandowi III Sycylijskiemu, była administrowana przez brytyjskich i maltańskich przedstawicieli, których pierwszym zadaniem było rozdanie zdobytej żywności 16 tysiącom mieszkańców wyspy. Wyspy Maltańskie nie były samowystarczalne pod względem żywności i szybko wykarmienie mieszkańców stało się dużym obciążeniem ich zasobów, zwłaszcza z tak dużą ilością ludzi pod bronią. Ferdynand III odmówił udziału w dostarczaniu żywności, dlatego cały trud zapewnienia środków transportu z Włoch spadł na Balla i jego kapitanów. Pod koniec roku liczba maltańskich żołnierzy zmniejszyła się z do 1500, wspieranych przez 500 żołnierzy brytyjskiej i portugalskiej piechoty morskiej z eskadry blokującej. Eskadra, składająca się z pięciu brytyjskich i czterech portugalskich okrętów, operowała z Saint Paul’s Bay i Marsa Sirocco na wyspie Malcie.

Blokada thumb|Casa Leoni, kwatera główna dowództwa powstańców maltańskich thumb|Mapa Baterii Tal-Borg, jednej z baterii zbudowanych przez Maltańczyków do ostrzeliwania francuskich pozycji i powstrzymywania ewentualnych kontrataków