Aleksandretta maskareńska (Psittacula exsul) – gatunek średniej wielkości wymarłego ptaka z rodziny papug wschodnich (Psittaculidae). Występował na wyspie Rodrigues (Maskareny, zachodni Ocean Indyjski). Należąca do tego samego rodzaju aleksandretta obrożna (Psittacula krameri) jest blisko spokrewniona z maskareńską i może być jej przodkiem. Sama aleksandretta maskareńska mogła być przodkiem aleksandrett z Mauritiusu i Reunionu.
Przy długości ciała rzędu 40 cm aleksandretta maskareńska była mniej więcej wielkości aleksandretty obrożnej. Upierzenie było głównie szarawe lub łupkowoniebieskie, co jest nietypowe dla rodzaju Psittacula, którego przedstawiciele są w większości zieloni. Samce wyróżniały się intensywniejszymi barwami i miały czerwony, a nie czarny, jak u samic, dziób. Szczegóły dotyczące wyglądu dorosłych samców są nieznane – jedyny znany okaz płci męskiej był najpewniej ptakiem młodocianym. U dorosłych samców mogły na skrzydłach występować czerwone plamy, jak u spokrewnionych aleksandrett większych (P. eupatria). U ptaków obydwu płci od brody do karku biegła czarna obroża, u samców była jednak wyraźniejsza. Nogi szare, tęczówka żółta. Z XVII-wiecznych doniesień wynika, że istniała również odmiana zielona (patrz: polimorfizm), nie ma jednak wyjaśnienia dla tego zjawiska. Niewiele wiadomo o zachowaniu się aleksandrett maskareńskich na wolności. Możliwe, że jadły orzechy i liście Cassine orientalis. Były to bardzo uległe ptaki, przypuszczalnie potrafiły naśladować ludzką mowę.
Po raz pierwszy o aleksandretcie maskareńskiej wspomniał francuski hugenota François Leguat w 1708; później była ona opisywana przez niewielu autorów. Epitet gatunkowy exsul odnosi się do samego Leguata, który został wygnany z Francji. Istnieją tylko dwie ilustracje wykonane na podstawie obserwacji żywego ptaka; przedstawiają tego samego osobnika trzymanego w niewoli w latach 70. XVIII wieku. Naukowo gatunek opisano w 1872, holotypem była samica. Ostatni okaz, samca, odłowiono w 1875. Te dwa okazy są jedynymi, które przetrwały do czasów współczesnych. Ptaki te stały się rzadkie ze względu na wycinkę lasów i, prawdopodobnie, odłów, ale przypuszcza się, że ostatecznie wyginęły przez serię cyklonów i sztormów, które nawiedziły Rodrigues pod koniec XIX wieku.
Taksonomia thumb|left|upright|Ilustracja z 1875 autorstwa Keulemansa przedstawiająca holotyp Po raz pierwszy aleksandrettę maskareńską wzmiankował François Leguat w jego wspomnieniu z 1708, A New Voyage to the East Indies. Leguat przewodził grupie dziewięciu hugenotów, którzy przybyli na Rodrigues między 1691 a 1693 po zesłaniu na wyspę. Kolejne opisy sporządzili Julien Tafforet w 1726 i francuski matematyk Alexandre Pingré, który przyjechał w 1761 na Rodrigues, by zobaczyć tranzyt Wenus.
W 1871 George Jenner, członek magistratu Rodrigues, odłowił samicę; została ona zakonserwowana w alkoholu i przekazana Edwardowi Newtonowi, zarządcy kolonii na Mauritiusie, który przekazał go swojemu bratu, brytyjskiemu ornitologowi Alfredowi Newtonowi. Ten ostatni opisał go naukowo, nadając mu nazwę Palaeornis exsul. Epitet gatunkowy exsul („wygnany”) odnosi się do Leguata, który został wygnany z Francji. Newton przyznał, że miał trudności z wybraniem innej nazwy. Odmówił opublikowania ilustracji przedstawiającej samicę, mimo że wydawcy „The Ibis” zaoferowali mu wydzielone nań miejsce. Newton był przekonany, że samiec byłby bardziej atrakcyjny wizualnie, i wolał poczekać z publikacją. Holotyp, samica, przechowywany jest w Cambridge University Museum of Zoology i oznaczony numerem UMZC 18/Psi/67/h/1.
Alfred Newton zażądał dostarczenia kolejnych okazów – szczególnie samców, ale w 1875 opublikował w końcu ilustrację przedstawiającą samicę, żałując braku samców. Poprzedniego roku odkryto opis gatunku z 1726 autorstwa Tafforeta, a Newton napisał, że potwierdzał on jego przypuszczenia, jakoby samce miały być barwniejsze. Henry H. Slater, który zbierał okazy dla Newtona, widział aleksandretty maskareńskie w zeszłym roku, ale nie miał wówczas z sobą broni. 14 sierpnia 1875 William Vandorous odstrzelił samca. Możliwe, że był to ten sam okaz, którego obserwował Slater. Przesłany został przez Williama J. Caldwella do Edwarda Newtona. Ten paratyp, oznaczony numerem UMZC 18/Psi/67/h/2, jest przechowywany w Cambridge University Museum of Zoology.
Edward Newton odnotował, że jego zdaniem samce prawdopodobnie miały mieć na skrzydłach czerwone plamy, jednak u odłowionego samca jej nie było, co miało świadczyć o jego młodym wieku. Nadal uważał ten okaz za piękniejszy od samicy. Te dwa okazy są jedynymi, które dotrwały współczesnych czasów. Z zakonserwowanej samicy pozyskano żuchwę i mostek. W jaskiniach Plaine Corail odkryto szczątki subfosylne aleksandretty maskareńskiej.
Ewolucja thumb|Mostek i żuchwa pozyskane z odłowionej samicy, 1875 Patrząc na morfologię aleksandrett, można stwierdzić, że od aleksandrett większych (P. eupatria) wywodzą się wszystkie aleksandretty występujące na Oceanie Indyjskim; poszczególne populacje zasiedlały nowe obszary kierując się na południe. Określone cechy aleksandrett większych zanikają stopniowo w kierunku południowym. Subfosylne szczątki P. eupatria wskazują na różnice w układzie kostnym względem pozostałych przedstawicieli Psittacula z Maskarenów, ale występują również podobieństwa, w tym zredukowany mostek, co wskazuje na wzajemne pokrewieństwo. Szczególnie blisko spokrewniona jest z aleksandrettą obrożną (Psittacula krameri). Występujące u aleksandretty maskareńskiej synapomorfie wskazują na długą izolację.
Wiele endemicznych ptaków Maskarenów, w tym dront dodo (Raphus cucullatus), wywodzi się od południowoazjatyckich przodków; angielski paleontolog Julian Hume zasugerował, że jest tak w przypadku wszystkich maskareńskich papug. Poziom morza w plejstocenie był niższy, więc łatwiej było kolonizować mniej wyizolowane wyspy. Większość wymarłych papug Maskarenów jest słabo poznana. Szczątki subfosylne wskazują na to, że dzieliły one pewne cechy, jak powiększona głowa i dziób, zredukowane mięśnie piersiowe i mocno zbudowane nogi. Hume zasugerował, że wszystkie powstały wskutek radiacji ewolucyjnej plemienia Psittaculini i mają wspólne pochodzenie.
Inne taksony z rodzaju Psittacula zasiedlające Maskareny to między innymi aleksandretta krótkosterna (Psittacula echo) z Mauritiusu i Reunionu (klasyfikacja sporna) i aleksandretta szara (P. bensoni), zamieszkująca obydwie te wyspy. thumb|Figurki przedstawiające aleksandrettę maskareńską i, również wymarłą, papugę maurytyjską (Lophopsittacus mauritianus) W badaniu nad filogenezą papug, którego wyniki opublikowano w 2011, nie uwzględniono aleksandretty maskareńskiej ze względu na brak możliwości wyodrębnienia DNA z istniejącego materiału. Wyniki badania wskazują na to, że papuzica maskareńska (Mascarinus mascarin) z pobliskiego Reunionu jest najbliżej spokrewniona z papuzicą małą (Coracopsis nigra) z Madagaskaru, a nie z rodzajem Psittacula, co zaprzecza teorii o wspólnym pochodzeniu maskareńskich papug. W badaniu z 2015 (Jackson et al.) uwzględniono DNA pobrane z podeszwy stopy samicy. Okazało się, że aleksandretta maskareńska należy do jednego kladu z podgatunkami aleksandretty obrożnej (z Azji i Afryki), od którego reszty oddzieliła się 3,82 mln lat temu. Zdaje się również być przodkiem papug z Mauritiusa i Reunionu. Do wyników badania załączono następujący kladogram:
Morfologia thumb|upright|left|Tablica barwna autorstwa Keulemansa z książki Extinct Birds Rothschilda, wydanej w 1907, bazowana na spreparowanej samicy Aleksandretty maskareńskie mierzyły około 40 cm długości – mniej więcej tyle, co aleksandretty obrożne. Długość skrzydła u spreparowanego samca wyniosła 198 mm, ogona – 206 mm, górnej krawędzi dzioba – 25 mm, a skoku – 22 mm. U samicy skrzydło mierzyło 191 mm długości, ogon – 210 mm, górna krawędź dzioba – 24 mm, a skok – 22 mm. Samiec był barwy szaroniebieskiej (łupkowoniebieskiej) z zielonawym nalotem; wierzch ciała odznaczał się ciemniejszym ubarwieniem. Na głowie barwa niebieska była wyraźniej zaznaczona. Od oka do woskówki biegła czarna linia. Od brody do karku ciągnęła się czarna obroża, zwężająca się ku karkowi. Spód sterówek był szarawy. Górna szczęka ciemna, czerwonobrązowa, żuchwa – czarna. Nogi szare, tęczówka żółta. Samica była ubarwiona podobnie, wyróżniała się bardziej szarą głową i czarniejszym dziobem. Czarna obroża była słabiej zaznaczona niż u samca i nie sięgała szyi. Ogólny wygląd aleksandretty maskareńskiej pokrywał się z ogólnym wyglądem innych aleksandrett (w tym czarną obrożą), jednak szaroniebieskie upierzenie było odmienne, ponieważ aleksandretty są w większości zielone. thumb|Inna ilustracja z lat 70. XVIII wieku przedstawiająca żyjącego osobnika Francuski przyrodnik Philibert Commerson otrzymał żywy okaz z Mauritiusa w latach 70. XVIII wieku, opisał go jako szaroniebieskiego. Paul Jossigny wykonał dwie ilustracje przedstawiające tego osobnika. Są to jedyne znane przedstawienia żywego ptaka, pozostały nieopublikowane do 2007. Mimo że obydwa istniejące okazy mają niebieskie upierzenie, wczesne doniesienia z Rodrigues budzą wątpliwości co do koloru upierzenia. Jednym z nich jest opis Leguata:
Jeśli zielone papugi, do których odnosił się Leguat, nie były papugami rodrigueskimi (Necropsittacus rodricanus), to mogła istnieć zielona odmiana aleksandrett maskareńskich, tak jak zasugerował Julian Hume. Jak zauważył Alfred Newton, niektóre z piór cechuje zarówno niebieski, jak i zielony odcień, zależnie od światła, co może wyjaśniać niektóre rozbieżności. Zielone papugi mogły również być zniesionymi przez sztorm papugami z innej wyspy, które przeżyły na Rodrigues krótki czas.
Dwa istniejące okazy początkowo zakonserwowane były w alkoholu, który – mimo że może odbarwić pióra – nie zmieni ich barwy z zielonej na niebieską. Hume i Hein van Grouw zasugerowali, że niebieska barwa mogła wynikać z niedziedzicznej mutacji – papugom Newtona mogło brakować psittaciny, barwnika, który wraz z eumelaniną skutkuje wizualnym wrażeniem zielonej barwy u papug. Całkowity jej brak skutkuje niebieską barwą, a redukcja jej zawartości w piórach nadaje im barwę pośrednią między zieloną a niebieską, taką jak u zachowanych okazów. thumb|upright|Spokrewnione aleksandretty większe (Psittacula eupatria) mają na skrzydle czerwone plamy, jak u tego dorosłego samca Julien Tafforet opisał ptaki, które zdają się być zielonymi aleksandrettami maskareńskimi w Relation de l'Île Rodrigue, jednak to dalej komplikuje kwestię upierzenia:
Pojawiła się możliwość, że ostatnie dwa wspomniane ptaki były samcem i samicą aleksandretty maskareńskiej, a różnice wynikały z dymorfizmu płciowego. Alexandre Pingré także wspomniał o zielonych ptakach, prawdopodobnie i z czerwienią w upierzeniu, ale jego opis jest częściowo niezrozumiały i budzi wątpliwości. U spokrewnionych aleksandrett większych występuje czerwona plama na skrzydle. Brak ich u istniejących okazów aleksandrett maskareńskich. Pojedynczy spreparowany samiec był najpewniej młodociany, sądząc po kolorze dzioba, co może tłumaczyć brak czerwonej plamy. Rozmnażane w niewoli aleksandretty łatwo skrzyżować tak, by uzyskać niebieskie upierzenie; tłumi ono barwę czerwoną, więc formy niebieskie mogły nie mieć czerwonej plamy.
Ekologia i zachowanie thumb|left|Mapa Rodrigues autorstwa Leguata, jego osada widoczna jest na północnym wschodzie; 1708 Niemal nic nie wiadomo o zachowaniu aleksandrett maskareńskich, ale prawdopodobnie było podobne, jak u innych przedstawicieli rodzaju. Leguat wspomniał, że papugi te jadły głównie orzechy Cassine orientalis. Możliwe, że jadły również liście, podobnie jak to czynią aleksandretty krótkosterne. Przeżycie aleksandrett maskareńskich długo po rozpoczęciu intensywnej wycinki lasów Mauritiusa świadczy o tym, że były mniej wrażliwe na zmiany w środowisku niż na przykład papugi rodrigueskie.