thumb|Gomphandra australiana Stemonuraceae – rodzina roślin z rzędu ostrokrzewowców (Aquifoliales). Obejmuje 12 rodzajów z 95 gatunkami, z czego 55 należy do rodzaju Gomphandra i 15 do rodzaju Stemonurus. Zasięg tych roślin obejmuje strefę tropikalną na obszarach występowania wilgotnych lasów równikowych. Największe zróżnicowanie osiągają w południowo-wschodniej Azji, w północnej Australii (stan Queensland) oraz w zachodniej Oceanii (na obszarze tym występuje 8 z 12 rodzajów). Poza tym występują na Półwyspie Indyjskim, na Madagaskarze i okolicznych wyspach, w zachodniej części Afryki równikowej oraz w północnej części Ameryki Południowej. Drewno wielu gatunków jest cenione jako surowiec konstrukcyjny, dotyczy to drzew z rodzajów Whitmorea i Codiocarpus, a zwłaszcza Cantleya corniculata, której drewno stosowane jest jako zamiennik sandałowca, wykorzystywane do wyrobu mebli i w budownictwie łodzi i statków.
Morfologia Pokrój Zimozielone krzewy i drzewa. Charakterystyczne są okazałe pąki przypominające kształtem cygara.
Liście Skrętoległe, bez przylistków, pojedyncze i całobrzegie.
Kwiaty Zwykle raczej drobne (o średnicy do 6 mm, tylko u Whitmorea do 1,5 cm), zebrane w szczytowych wierzchotkowatych kwiatostanach. Najczęściej obupłciowe i promieniste, rzadziej jednopłciowe i wówczas rośliny dwupienne. Kielich kubeczkowaty, z 5 szerokimi działkami. Płatki korony zwykle wolne (zrośnięte u niektórych gatunków Gomphandra, brak ich zupełnie w męskich kwiatach Grisollea. Pręciki zwykle w liczbie 5 (w każdym razie takiej samej jak liczba płatków), ich nitki w górnej części się rozszerzają i są silnie owłosione oraz wyeksponowane podczas kwitnienia. Zalążnia jest górna, z boku z mięsistym przydatkiem (brak go u Gomphandra), z krótkim i siedzącym, szerokim znamieniem. Pojedyncza komora zawiera dwa zalążki.
Owoce Kilkucentymetrowej wielkości pestkowiec jednonasienny, zwykle mniej lub bardziej spłaszczony. W rodzajach, u których występuje przydatek na zalążni – jest on na owocu jaskrawo zabarwiony.
Systematyka Przedstawiciele tej rodziny byli włączani początkowo do Icacinaceae. Odmienna budowa drewna, różnice morfologiczne i w końcu badania molekularne wykazały jednak ich odrębność. Według Angiosperm Phylogeny Website i systemu APG IV z 2016, jest grupą siostrzaną dla rodziny Cardiopteridaceae w obrębie ostrokrzewowców Aquifoliales.
Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)
Wykaz rodzajów Cantleya Ridley Codiocarpus R. A. Howard Discophora Miers Gastrolepis van Tieghem Gomphandra Lindley Grisollea Baillon Hartleya Sleumer Irvingbaileya R. A. Howard Lasianthera P. Beauvois Medusanthera Seeman Stemonurus Blume Whitmorea Sleumer
Przypisy
*