Kalendarium historii Łodzi (1918–1939) – chronologiczne zestawienie wydarzeń z historii miasta w okresie II Rzeczypospolitej do wybuchu II wojny światowej, m.in. politycznych, gospodarczych, społecznych, administracyjnych, urbanistycznych, kulturalnych i sportowych, ukazujących przemiany, jakie dokonały się w Łodzi w dwudziestoleciu międzywojennym.
Legenda thumb|Stary Rynek(fot. Włodzimierz Pfeiffer, 1936) thumb|Panorama Łodzi z Księżego Młyna(fot. Włodzimierz Pfeiffer, 1930) Kategorie wydarzeń: (więcej)
Łódź w II Rzeczypospolitej (1918–1939) Kalendarium obejmuje wydarzenia dwudziestolecia międzywojennego od 11 listopada 1918 roku – dnia odzyskania przez Polskę suwerenności – do 31 sierpnia 1939 roku – dnia poprzedzającego wybuch II wojny światowej.
1918 • 1919 • 1920 • 1921 • 1922 • 1923 • 1924 • 1925 • 1926 • 1927 • 1928 • 1929 • 1930 • 1931 • 1932 • 1933 • 1934 • 1935 • 1936 • 1937 • 1938 • 1939
1918 odzyskanie (11 listopada) przez Polskę suwerenności. Na ulicach Łodzi, m.in. na Nowym Rynku (ob. pl. Wolności) i w al. Kościuszki, miały miejsce potyczki bojowników Narodowego Związku Robotniczego, Pogotowia Bojowego PPS i Polskiej Organizacji Wojskowej z żołnierzami niemieckimi i ich rozbrajanie; późnym wieczorem zostały zdobyte dworce Kaliski i Fabryczny; zawarcie (12 listopada) rozejmu między stroną polską a niemiecką, początek wycofywania się oddziałów niemieckich z Łodzi – miasto po 125 latach niewoli stało się wolne od zaborców; wyjazd z Łodzi (20 listopada) ostatniego transportu żołnierzy niemieckich;
1919 thumb|180px|Park na Zdrowiu(listopad 2011) pierwszym prezydentem Łodzi w II RP (od 27 marca) został Aleksy Rżewski; funkcję pełnił do 24 lipca 1923; utworzenie (w sierpniu) województwa łódzkiego, ze stolicą w Łodzi; wprowadzenie – jako pierwsze miasto w Polsce – powszechnego, bezpłatnego obowiązku nauczania w zakresie szkoły powszechnej; założenie „Parku Ludowego” [inne źródła podają 1924 r.], nazywanego potocznie parkiem na Zdrowiu (park im. Józefa Piłsudskiego); powstawał w latach 1919–39 według koncepcji Edwarda Ciszkiewicza (ówczesnego Dyrektora Wydziału Plantacji Miejskich), z pewnymi elementami z projektu konkursowego braci Zajkowskich; największy łódzki park i jeden z największych w Europie, rozciągający się na powierzchni 172 ha (razem z ogrodem botanicznym i ZOO – 237 ha) urządzono na terenach należących niegdyś do lasów miejskich, po zachodniej stronie kolei warszawsko-kaliskiej; w 1923 r. na terenie parku wzniesiono Kolumnę Rewolucjonistów (zniszczona przez okupanta hitlerowskiego); w latach 30. XX wieku utworzono w parku ogród zoologiczny; w 1975 r. odsłonięto pomnik Czynu Rewolucyjnego upamiętniający straconych rewolucjonistów z lat 1905–07; obecnie park oraz przylegające do niego tereny określa się mianem „kompleksu leśno-rekreacyjnego na Zdrowiu” – w jego skład oprócz parku wchodzą: ogród botaniczny (największy w kraju), ogród zoologiczny, ogródek dendrologiczny, lunapark, tereny sportowe (m.in. kąpielisko „Fala”) oraz rezerwat przyrody „Polesie Konstantynowskie”; 24 maja 1946 r. (oraz 24 marca 1993 r.) park został wpisany do rejestru zabytków; 17 września doszło do pogromu w Łodzi. Lumpenproletariat i żołnierze armii Józefa Hallera dokonali pogromu na żydowskich mieszkańcach Łodzi.
1920 thumb|180px|Gmach szkoły powszechnej przy ul. Zagajnikowej 32,ob. ul. Kopcińskiego 54(fot. W. Pfeiffer, 1930) masowy udział łodzian w obronie stolicy przed bolszewikami, choć pobór do wojska kończy się fiaskiem – z 4 tys. poborowych zgłasza się zaledwie 1,7 tys.Piotr Korczyński: Dezerterzy i bolszewicy, Newsweek 34/2018; wmurowanie kamienia węgielnego pod budowę pierwszej w Łodzi szkoły powszechnej przy ul. Zagajnikowej 32 (ob. ul. Kopcińskiego 54), według projektu Wacława Kowalewskiego; otwarta 8 października 1922; wizyta w Łodzi (20 maja) nuncjusza apostolskiego, kardynała Ambrogio Damiano Achille Rattiego (od 6 lutego 1922 r. papież Pius XI); przyznanie po raz pierwszy (23 października) tytułu Honorowego Obywatela Miasta Łodzi – otrzymał go Naczelnik Państwa Józef Piłsudski; erygowanie (10 grudnia) diecezji łódzkiej (w 1992 otrzymała ona status archidiecezji);
1921 powołanie (11 kwietnia) pierwszego łódzkiego biskupa diecezjalnego – ks. Wincentego Tymienieckiego; sakrę biskupią przyjął 29 czerwca; powstanie (w listopadzie) Zjednoczonych Zakładów Włókienniczych K. Scheiblera i L. Grohmana; dzięki fuzji powstało największe przedsiębiorstwo przemysłu włókienniczego w Polsce (od 1946 r. Państwowe Zakłady Przemysłu Bawełnianego nr 1, od 1948 r. Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Józefa Stalina, od 1962 r. Łódzkie Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju „Uniontex”);
1922 uruchomienie (9 kwietnia) nowej podmiejskiej linii tramwajowej do Ozorkowa, jako trakcji parowej (w 1926 elektryfikacja linii); otwarcie pierwszej dziecięcej placówki biblioteki publicznej;
1923 thumb|180px|„Express Wieczorny Ilustrowany” z 1936 r. odsłonięcie (1 maja) w parku na Zdrowiu pomnika – Kolumny Rewolucjonistów – ku czci łódzkich robotników, którzy powstali zbrojnie i polegli podczas starć z wojskiem i policją carską w 1905 r. Kolumna zniszczona została przez niemieckich okupantów w 1939 r. Obecnie w tym miejscu znajduje się pomnik Czynu Rewolucyjnego, odsłonięty w 1975 r. prezydentem Łodzi został (od 24 lipca) Marjan Cynarski; funkcję pełnił do 14 kwietnia 1927; ukazanie się (2 sierpnia) pierwszego numeru „Expressu Wieczornego Ilustrowanego” (od 28 lutego 1946 „Express Ilustrowany”); zdobycie (25 sierpnia) przez zawodnika ŁKS Łódź Stefana Kostrzewskiego złotego medalu w biegu na 5000 metrów podczas mistrzostw Polski w lekkoatletyce w Warszawie; w latach 1923–1937 wychowanek ŁKS-u (pierwszy mistrz Polski w barwach tego klubu, od 1923 zawodnik stołecznego AZS) zdobył 44 medale podczas mistrzostw Polski w tym 27 złotych oraz ustanowił kilkadziesiąt lekkoatletycznych rekordów Polski w biegach; powstanie Fabryki Mydła i Kosmetyków „Hugo Güttel” przy ul. Wólczańskiej 17; od 1929 „Pixin”, od 1954 „Ewa”, a od 1971 „Pollena-Ewa”;
1924 thumb|180px|Reprezentacja Polski na stadionie ŁKS przed meczem z Turcją (29 czerwca 1924) oddanie do użytku (w czerwcu) „Parku Sportowego” dla Łódzkiego Klubu Sportowego przy al. Unii Lubelskiej 2, w którego skład wchodził m.in. stadion z boiskiem piłkarskim i bieżnią (obecnie stadion miejski ŁKS); uroczystość otwarcia uświetnił mecz Polska – Turcja; teren Parku klub otrzymał w wieczystą dzierżawę w lutym 1922 r. (uchwała zarządu miasta z 21 lutego 1922 r.); w 1932 r. powiększono ilość betonowych stopni trybuny do 22 rzędów oraz ustawiono zegar firmy „Omega”; w 1935 r. wybudowano krytą trybunę na 1800 miejsc siedzących; mecz towarzyski (29 czerwca) piłkarskiej reprezentacji Polski z Turcją na stadionie ŁKS; Polacy wygrali 2:0 (2:0); bramki dla Polski zdobyli Henryk Reyman (42. min.) i Mieczysław Balcer (43. min.); był to pierwszy w historii występ piłkarskiej reprezentacji narodowej seniorów na stadionie przy al. Unii Lubelskiej; uruchomienie nowych linii tramwajowych: na Chojny ulicą Rzgowską od Górnego Rynku (ob. pl. Reymonta) do linii kolejowej (26 lipca) oraz na Doły ulicą Brzezińską (ob. ul. Wojska Polskiego) od pl. Kościelnego do al. Cmentarnej – ob. al. Chryzantem (25 września); połączono także pl. Kościelny z Bałuckim Rynkiem poprzez ul. Łagiewnicką (29 listopada); założenie przez senatora Aleksandra Heimana-Jareckiego, przy współudziale znanych ogrodników – Edwarda Ciszkiewicza (Naczelnika Plantacji Miejskich) i Zygmunta Hellwiga, parku im. Matejki przy ul. Narutowicza o powierzchni 2,5 ha; w założeniach twórców miał być miniaturowym Wersalem i stąd jego odmienny od innych łódzkich parków charakter geometrycznego francuskiego ogrodu; nigdy nie został zrealizowany zamiar wybudowania pałacu (w miejscu, gdzie obecnie znajduje się fontanna), jedynie w narożniku parku wzniesiono domek ogrodnika i zabudowania gospodarcze; w 1938 r. został nabyty przez Magistrat Miasta Łodzi z przeznaczeniem na park publiczny; w okresie II wojny światowej przyłączony do sąsiadującego z nim szpitala (zarówno jego roślinność jak i alejki zostały wówczas bardzo zdewastowane); po wojnie park uporządkowano, dosadzono drzewa i krzewy; 6 grudnia 1984 r. wpisany do rejestru zabytków; założenie organizacji Niemieckie Stowarzyszenie Ludowe w Polsce (niem. Deutscher Volksverband in Polen – DVP) przez mniejszość niemiecką mieszkającą w Łodzi;
1925 thumb|180px|Odsłonięcie Grobu Nieznanego Żołnierza(22 marca 1925) thumb|180px|Willa Rassalskich(maj 2008) odsłonięcie (22 marca) przed łódzką katedrą Grobu Nieznanego Żołnierza. Nabożeństwo, podczas którego odsłonięto pomnik, celebrował biskup Wincenty Tymieniecki. W uroczystości uczestniczył m.in. minister spraw wojskowych – gen. dyw. Władysław Sikorski; rozpoczęcie (w maju) budowy wodociągów i miejskiej kanalizacji według projektu inżyniera Williama H. Lindleya z 1909 r., którą nadzorował inżynier Stefan Skrzywan; do 1939 r. powstało 71 km sieci wodociągowej i ponad 105 km kanałów, do których przyłączono 2709 nieruchomości; powstanie (13 września) lotniska pasażerskiego Łódź-Lublinek; przedłużenie (30 października) linii tramwajowych od Starego Cmentarza ul. Srebrzyńską do ul. Letniej (ob. al. Włókniarzy) oraz wzdłuż Szosy Rokicińskiej (ob. al. Piłsudskiego) do linii kolejowej; w tym samym dniu otwarto okrężny ruch tramwajów na pl. Wolności; uruchomienie połączenia kolejowego z Kutnem i Płockiem; otwarcie na pl. Wolności pierwszej w Łodzi stacji benzynowej; oddanie eklektycznej willi przy ul. Pustej (ob. ul. Wigury 4/6), wybudowanej przez przedsiębiorcę Ignacego Rassalskiego; po wojnie w budynku mieściły się m.in. siedziba PPS, prokuratura, przedszkole oraz restauracja „Ziemia Obiecana”; obecnie w willi znajduje się pensjonat i restauracja „Revelo”; 27 grudnia 1993 r. willa została wpisana do rejestru zabytków; w 2007 r. wnętrze willi zdobyło nagrodę prezydenta miasta Łodzi i uzyskało tytuł Najlepszego Wnętrza Roku 2007 w konkursie Fundacji Ulicy Piotrkowskiej (jury doceniło przywrócenie pierwotnego układu podziału parteru oraz doskonałe dobranie mebli, obrazów, bibelotów i dodatków);
1926 uruchomienie (1 października) połączenia lotniczego do Warszawy przez Polską Linię Lotniczą „Aerolot” S.A.; premiera (17 października) w łódzkim kinie „Luna” drugiego w historii filmu fabularnego kręconego w Łodzi pt. „Dzwony wieczorne” (podtytuł: Róże i kolce zakazanej miłości) w reżyserii i według scenariusza Józefa Maszyckiego. Po udanej premierze film wszedł do łódzkich kin 4 listopada 1926, gdzie wyświetlano go przez 2 tygodnie.Jego realizację wspierały łódzkie rody przemysłowe – Poznańscy, którzy udostępnili atelier oraz Herbstowie, w których majątku w Łagiewnikach kręcono film. W produkcji filmu uczestniczył m.in. 28. Pułku Strzelców Kaniowskich, a także mieszkańcy Łowicza w strojach łowickich; udostępnienie zbiorów miejskiego Archiwum Akt Dawnych (obecnie Archiwum Państwowe w Łodzi).
1927 thumb|180px|Głaz z tablicą upamiętniającą pierwszy w historii polskiej ligi mecz piłki nożnej, rozegrany 3 kwietnia 1927 r. na boisku przy ul. Wodnej 4 (październik 2012) rozegranie (3 kwietnia o godz. 15:00) na boisku Klubu Turystów Łódź przy ul. Wodnej 4 (istniejącym w latach 1912–39) pierwszego w historii polskiej ligi meczu piłki nożnej, w którym drużyna gospodarzy przegrała z drużyną Łódzkiego Klubu Sportowego 0:2; obie bramki zdobył Jan Durka (w 36. i 45. min.). 1 października 2012 roku, w 85. rocznicę tego wydarzenia, w miejscu dawnego boiska odsłonięto z inicjatywy „Dziennika Łódzkiego i Fundacji „Ełkaesiak” głaz z tablicą pamiątkową, ufundowaną przez Zakład Wodociągów i Kanalizacji w Łodzi; przyznanie pierwszej w historii Nagrody Miasta Łodzi (3 kwietnia). Tego dnia odbyło się posiedzenie komitetu nagrody, pod przewodnictwem prof. Józefa Kallenbacha, które wyłoniło jako laureata Aleksandra Świętochowskiego. Zwycięzca nie mógł odebrać nagrody ze względu na zły stan zdrowia.