Historyczność Mahometa – przedmiot dociekań naukowych i analizy danych historycznych w celu ustalenia, czy Mahomet istniał jako postać historyczna, gdzie i kiedy żył oraz czy któreś z najważniejszych wydarzeń jego życia, może być potwierdzone jako wydarzenie historyczne. thumb|upright=1.2|Nieparzysta strona folio manuskryptu z Sany
Kategoryzacja źródeł Najwcześniejszym muzułmańskim źródłem informacji traktującym o życiu Mahometa jest Koran, który dostarcza bardzo mało informacji na jego temat, a ponadto współcześnie historyczność tej księgi jest często kwestionowana przez historykówEncyclopaedia of Islam, Muhammad.. Następne w kolejności są życiorysy Mahometa, znane pod nazwą , oraz opowieści przytaczające jego wypowiedzi i czyny zwane hadis (). Informacje zaczerpnięte z tychże przekazów przetrwały w pracach muzułmańskich historyków, działających w VIII, IX i X wiekuWilliam Montgomery Watt, Muhammad in Mecca, 1953, Oxford University Press, s. 11.. Istnieją również stosunkowo nieliczne współczesne, lub prawie współczesne dla tego okresu źródła inne niż muzułmańskie, które potwierdzają istnienie Mahometa i pozwalają na dokonywanie porównań z tradycją islamską.
Źródła muzułmańskie Koran thumb|upright=1.2|Napisany w stylu kufickim , obecnie przetrzymywany w Taszkencie. Najprawdopodobniej pochodzi z VIII, bądź IX stulecia, ale tradycyjnie przypisywany jest trzeciemu kalifowi Usmanowi, czyli na połowę VII wieku. Według tradycyjnej nauki islamu, cały Koran został spisany przez towarzyszy Mahometa za jego życia, ale początkowo był on przede wszystkim przekazywany ustnie. Pisemna kompilacja całego Koranu w określonej formie, jaką dysponujemy teraz, powstała wiele lat po śmierci Mahometa, jednak nie wiadomo dokładnie kiedyWilliam Montgomery Watt w The Cambridge History of Islam, s. 32.. W środowisku naukowym toczy się obecnie debata na temat prawdziwej chronologii poszczególnych rozdziałów KoranuCarole Hillenbrand w The New Cambridge Medieval History, s. 329.. W 1972 roku odnaleziono jeden z najstarszych koranicznych tekstów, w trakcie odnawiania w Sanie na terytorium Jemenu. Badania manuskryptu z Sany przy pomocy węgla-14 z 99-procentową pewnością ustaliły datę napisania tego tekstu poniżej 671 rokuBehnam Sadeghi, Uwe Bergmann, The Codex of a Companion of the Prophet and the Qurʾān of the Prophet, 2010, Arabica 57, 353.. Z kolei badania paleograficzne ustaliły czas powstania manuskryptu na lata 690–750. thumb|upright=1.2|Czternastowieczny wizerunek Mahometa na koniu, odbierającego hołd od plemienia Banu Nadir. Duńska badaczka Patricia Crone i Amerykanin zakwestionowali przekazany przez tradycję sposób, w jaki Koran został skompilowany, odnotowując jednocześnie, że nie ma niezbitych dowodów na istnienie Koranu w jakiejkolwiek formie przed ostatnim dziesięcioleciem VII wieku. Badacze ci podważyli również dokładność historycznych obliczeń w Koranie i uznali, że islam, w ujęciu niemuzułmańskich źródeł początkowo stanowił plemienny bunt przeciwko Bizancjum i sasanidzkiej PersjiGuest Columnist: The gospel truth? | Jerusalem Post.. Według Crone i Cooka Mahomet osobiście zdobył Jerozolimę, co miałoby znaczyć, że zmarł kilka lat później, niż podają muzułmańskie źródła. Opracowania Crone i Cooka stanowią świeże podejście wobec wczesnej historii islamu, jednak są niemal powszechnie odrzucane w środowisku naukowymDavid Waines, Introduction to Islam, 1995, p. 273-274., oraz traktowane jako antyislamskie i antyarabskie. thumb|upright=1.2|Folio kufickiego koranu pochodzącego z XI wieku z Persji. Niemiecki naukowiec na podstawie badań wspomnianych już, dawnych rękopisów koranicznych znalezionych w Jemenie, doszedł do wniosku, że Koran jest „koktajlem” tekstów, a niektóre z nich być może istniały sto lat przed Mahometem. Później Puin stwierdził, że te odnalezione fragmenty Koranu jemeńskiego nie różnią się od tych, które znajdują się w muzeach i bibliotekach na całym świecie, z wyjątkiem detali, które nie dotykają bezpośrednio samej treści, ale stanowią raczej różnice w sposobie pisania słów. Puin stwierdził, że Koran był ewoluującym tekstem, a nie tylko słowem objawionym Mahometowi, jak chcą muzułmanie. Z kolei , profesor z Uniwersytetu Kraju Saary doszedł do jeszcze skrajniejszej konkluzji, iż osoba Mahometa nie była centralną postacią wczesnego islamu. Według Ohliga na tym etapie islam był w rzeczywistości arabską sektą chrześcijańską (prawdopodobnie ebionicką, ariańską, lub nestoriańską), na co dowodem ma być judaistyczna wiara Chadidży, czyli pierwszej żony Mahometa i chrześcijańskie wyznanie Bahiry – mnicha którego młody Mahomet miał poznać w czasie podróży z karawaną wielbłądów do Syrii. Zarówno Chadidża, jak i Bahira pojawiają się w tradycji islamskiej jako monoteiści. Bahira został między innymi wspomniany przez Jana z Damaszku na początku IX wieku w tekście, w którym przedstawił fikcyjną historię, wedle której mnich mógł być nauczycielem Mahometa. Wedle koncepcji Ohliga pierwsi muzułmanie mieli zastrzeżenia co do dogmatu o Trójcy Świętej, a późniejsze hadisy i biografie są w większej części legendarne i pełniły kluczową rolę w zerwaniu islamu ze swoimi chrześcijańskimi korzeniami, i w budowaniu pełnowymiarowej religii. Amerykański historyk uważał, że Koran jest przetworem innych świętych pism, w szczególności zaś tych judeochrześcijańskichJohn Wansbrough, Quranic Studies: Sources and Methods of Scriptural Interpretation, 1977; The Sectarian Milieu: Content and Composition of Islamic Salvation History, 1978.. Wspomnieni już Patricia Crone i Michael Cook również przychylili się do koncepcji zakładającej, że korzenie islamu głęboko tkwią w judaizmie, oraz wywnioskowali, że Arabowie i Żydzi byli dla siebie sojusznikami w erze wczesnych podbojów muzułmańskich. Naukowcy ci jednocześnie podkreślają, iż po rzekomym zdobyciu Jerozolimy, Mahomet nawiązał bliskie relacje z chrześcijanami, a następnie Samarytanami.
Hadis thumb|upright=1.2|Siedemnastowieczny wizerunek przedstawiający Mahometa wygłaszającego pożegnalne kazanie swoim uczniom. Większość zachodnich naukowców traktuje wiarygodność hadisów z ostrożnością. Orientalista Bernard Lewis stwierdził, że zapisywanie hadisów nastąpiło najwcześniej kilka pokoleń po śmierci Mahometa i w tym okresie możliwości fałszerstw i przeinaczeń były niemal nieograniczoneBernard Lewis, The Arabs in history, Harper & Row, 1967, .. Nawet wczesnomuzułmańscy uczeni uznali, że niektóre hadisy zostały sfabrykowane, jednakże, niektórzy zachodni historycy bronią ogólnej autentyczności isnaduStephen R. Humphreys, Islamic History: A framework for Inquiry, Princeton University Press, 1991, s. 82, ..
Sira thumb|upright=1.2|Mahomet spotyka syryjskiego mnicha Bahirę, miniatura z rękopisu Dżame at-Tawarich Raszidoddina. Tebriz, 1314 Według , spójny wizerunek Mahometa nie może być wytworzony na podstawie biografii prorockich zwanych sira, których autentyczność jest podważana z wielu różnych powodówWim Raven, „SĪRA”. Encyclopaedia of Islam (druga edycja), Brill Academic Publishers, 1997, s. 660–663, .. Raven wymienia następujące argumenty przeciw autentyczności sir: prawie żadna sira nie powstała w pierwszym wieku islamu. Ponadto obecnie istniejące źródła, pochodzące z drugiego, trzeciego i czwartego wieku ery muzułmańskiej, to głównie kompilacje materiału pochodzącego z wcześniejszych przekazów. zbyt wiele rozbieżności występuje w różnych narracjach siry, choć panuje wyraźna zgoda co do najogólniejszych cech początków tradycyjnej historii autorzy późniejszych źródeł twierdzą, że wiedzą więcej o czasach Mahometa niż twórcy wcześniejszych przekazów, aby upiększyć i wyolbrzymić wspólną ustną tradycjęPatricia Crone i Michael Cook, Hagarism: The Making of the Islamic World, Cambridge, Cambridge University Press, 1980, s. 277, . w sirach występują różnice w porównaniu do źródeł innych niż muzułmańskie niektóre części lub gatunki sir, odnoszące się do cudów nie pasują jako źródła informacji do naukowej historiografii Mahometa, z wyjątkiem opisu doktryny społeczności islamskiej Niemniej jednak takie treści pochodzące z sir, jak Konstytucja Medyny, są na ogół uważane za autentyczne zarówno przez muzułmanów, jak i historyków niemuzułmańskich.
Źródła niemuzułmańskie Relacja nieznanego autora Istnieje dość wczesny niemuzułmański opis arabskiego podboju Syrii, w którym wymieniono Mahometa. Jest to bardzo wyblakły zapis zachowany na kodeksie zawierającym Ewangelię według Mateusza i Ewangelię według Marka. Wzmianka ta wydaje się być napisana wkrótce po bitwie nad rzeką Jarmuk stoczonej w sierpniu 636, gdzie Arabowie zadali druzgocącą klęskę Bizancjum cesarza Herakliusza. Być może autor zdawał sobie sprawę, iż były to doniosłe wydarzenia. Użyte tu zwroty „widzieliśmy” są dowodami na to, że autor był współczesny zdarzeniom, dlatego relacja jest dosyć wiarygodna i pochodzi z pierwszej ręki. Warto zaznaczyć, że tekst jest fragmentaryczny i wiele zdań jest niejasnych i spornych. Brakujące części są podane w nawiasach kwadratowych: W odniesieniu do Mahometa istnieją w tekście również dwie inne wzmianki: Pierwsza z wymienionych wyżej dat, ma ogromne znaczenie, gdyż stanowi pierwsze niemuzułmańskie odniesienie do Mahometa i bywa często utożsamiane z Andrew Palmer, Sebastian P. Brock, Robert G. Hoyland, The Seventh Century In The West-Syrian Chronicles Including Two Seventh-Century Syriac Apocalyptic Texts, 1993, Liverpool University Press, Liverpool, s. 19..
Nauczanie Jakuba W Palestynie pomiędzy 634 a 640, w języku greckim został napisany antyżydowski traktat polemiczny o nazwie Doctrina Jacobi nuper baptizari (Διδασκαλία Ἰακώβου Didascalia Iacubou), czyli „Nauczanie Jakuba”. Dzieło to dotyczy dyskusji pomiędzy Żydem zmuszonym do przejścia na chrześcijaństwo a innymi Żydami, na temat ogólnej kondycji Cesarstwa Bizantyńskiego w świetle ostatnich podbojów muzułmańskich na Bliskim Wschodzie i o tym jak powinni postąpić tak jak on, czyli nawrócić się na wiarę w ChrystusaWalter Emil Kaegi, Jr, Initial Byzantine Reactions to the Arab Conquest, Church History (czasopismo), vol. 38, nr. 2, 1969, s. 141.. Tekst zawiera również jedno z najwcześniejszych odniesień do islamu, przy czym prezentuje zupełnie nowe spojrzenie na tę religię i nie nazywa Mahometa po imieniu:
Sebeos Kolejna niemuzułmańska relacja pochodzi prawdopodobnie z drugiej połowy VII wieku, bądź początku VIII, od ormiańskiego biskupa Sebeosa. Z jego kroniki wynika, że żył podczas wielu opisywanych przez siebie wydarzeń. Sebeos zakończył swoją narrację na początku fitny, czyli około 660, co sugeruje, że pisał wkrótce po tej dacie. Sebeos był pierwszym niemuzułmańskim pisarzem, który przedstawił teorię powstania islamu. Na temat Mahometa wyraził się następującymi słowy:
Teofan Wyznawca Bizantyński kronikarz, historyk i duchowny o imieniu Teofan Wyznawca, piszący w drugim dziesięcioleciu IX wieku, czyli około sto osiemdziesiąt lat po śmierci Mahometa, dostarczył na jego temat dość szczegółowe informacje.
Teofan Wyznawca podał między innymi, iż Mahomet zmarł w 629, lub 630, podczas gdy wedle tradycji muzułmańskiej miało to miejsce w czerwcu 632 roku. Informacje przekazane przez Teofana są bez wątpienia tendencyjne i mają one na celu przede wszystkim ukazać proroka islamu w zdecydowanie złym świetle, jako fałszywego proroka i oszusta. Nie jest to niczym niezwykłym, jeśli wziąć pod uwagę kim był autor tejże relacji, jednak dwie rzeczy są warte szczególnej uwagi. Otóż po pierwsze widać, iż Teofanes w swoim opisie korzystał z ustnej tradycji muzułmańskiej i wplótł ją jako główny szkielet biografii Mahometa. Po drugie, jeśli pominie się oszczerczą narrację, oraz tradycję zaczerpniętą od muzułmanów widać, że wyraźnie zaznaczony został aspekt bezpośredniego pochodzenia islamu od judaizmu. Motyw ten pojawił się także u Sebeosa i stanowi ważną poszlakę w kwestii genezy islamu, oraz wspiera hipotezy wspomnianych wyżej naukowców; Karla-Heinza Ohliga, Johna Wansbrough, Patricii Crone i Michaela Cooka.