Eseje heretyckie o filozofii historii – dzieło Jana Patočki (1907–1977), opublikowane po raz pierwszy w 1975 roku w Pradze (w samizdacie), a następnie w 1980 roku w Monachium. Książka należy do późnego okresu twórczości filozofa. Stanowi przedmiot analiz wybitnych myślicieli XX wieku (Paul Ricœur, Jacques Derrida, Richard Rorty) i została przetłumaczona na wiele języków (w tym angielski, francuski, włoski, norweski, rosyjski, polski i hiszpański).

Metodologia i koncepcja fenomenu Pierwszy esej stanowi wprowadzenie do autorskiej wersji fenomenologii Patočki. Jego nauczycielami w tym zakresie byli Edmund Husserl, Martin Heidegger i Eugen Fink. Metodologia ta ma na celu przezwyciężenie stanowisk obiektywistycznych i idealistycznych za pomocą trzech pojęć: otwartość bycia człowieka, fenomen i skrytość. Otwartość bycia człowieka umożliwia wszelkiemu istniejącemu bytowi (szczególnie człowiekowi) odkrycie i zamanifestowanie siebie w postaci tego, kim lub czym jest. Otwartość jest tożsama z ludzką wolnością. Fenomen nie ujawnia wiecznego i statycznego sensu rzeczy, tylko sens określony i skończony, odsyłający do kontekstu, który go generuje. Skrytość (tajemniczość) przenika każdy fenomen, ponieważ żaden sens nie jest dany całkowicie i ostatecznie. Skrytość, jako umykająca pełnia pierwotnej dziejowości, stanowi podłoże, z którego wyrasta fenomen dzięki otwartości człowieka. Patočka modyfikuje ujęcia swoich mistrzów, twierdząc, że za fenomenami nie stoi jedno, spójne bycie, tylko mnogość kulturowo-historycznych światów i ich możliwych syntez. Sama otwartość bazuje na ruchu egzystencji (pojęciu zaczerpniętym z filozofii Heideggera), rozumianym jako „spełniające się bycie”.

Geneza dziejów Ludzkie istnienie dzieli się na dwa jakościowo różne stany: Życie przedhistoryczne – faza, w której człowiek żyje w zgodzie z mitami i przyjętymi sensami gwarantowanymi przez instancje wyższe. Jest to świat pracy, znoju i ochrony prywatnej sfery egzystencji. Życie podporządkowane jest wyłącznie biologicznemu przetrwaniu i jego potrzebom. Początek historii następuje w wyniku wstrząsu codziennego, nawykowego sensu. Wstrząs ten prowadzi do problematyzacji dotychczasowego porządku i narodzin myślenia filozoficznego, które zastępuje mit. Historia zaczyna się wtedy, gdy ludzka wolność wychodzi poza granice biologicznego trwania, a człowiek zaczyna traktować życie jako brzemię i bierze za nie odpowiedzialność.

Triada „polityka–filozofia–historia” i idea Europy Według interpretacji Paula Ricœura (zawartej w przedmowie do niemieckiego wydania z 1988 roku) Eseje heretyckie opisują jednoczesne i współzależne wyłonienie się w Europie polityki, filozofii i historii. Pojęcia te wymagają siebie nawzajem. Polityka to „działająca wolność”. Patočka (podążając za Hannah Arendt) odróżnia działanie od pracy. Działanie wymaga dobrowolnej inicjatywy i przestrzeni publicznej, zawsze otwartej na innych. Wolność nie może zamknąć się w sferze prywatnej; realizuje się wyłącznie w społeczności równych sobie ludzi. Filozofia: w historii Europy publiczna wolność realizowała się jako sokratejska „troska o duszę”. Nie oznacza ona egoistycznego zwrotu ku sobie, tylko widzenie własnego życia w ścisłym związku z całością świata (rozumianego jako jedność w sporze), co rodzi postawę odpowiedzialności. Po upadku pierwotnych struktur ten duch przetrwał właśnie w formie filozofii. Historia jest świadectwem i procesem transmisji doświadczenia wolności w przestrzeni publicznej.

Prawzorem tej współzależności było starożytne greckie polis, którego istotą był polemos – współistnienie w sporze, opierające się na ciągłym napięciu, ryzyku i braku twardego gruntu pod nogami. Taka struktura uniemożliwiała sytuację, w której tylko jedna osoba (władca, faraon) dysponuje świadomością wolności. Z tego powodu Patočka wiąże pojęcie historii z ideą Europy – koniec tego specyficznego ducha oznaczałby koniec samej historii.

Współczesny kryzys i „solidarność wstrząśniętych” W toku dziejów ciągłość ducha polis (wolności i sporu) była przerywana. Współczesna cywilizacja (opisywana w końcowych esejach) niesie ze sobą ryzyko przekształcenia świata w czystą Siłę, którą współczesna technonauka wykorzystuje do bezgranicznego urządzania życia dla samego życia (co oznacza regres do poziomu przedhistorycznego).

Alternatywą dla świata jako Siły staje się zrodzona z doświadczeń wojen światowych XX wieku „solidarność wstrząśniętych”. Stanowi ona współczesną formę polemosu (zgodę w niezgodzie). Solidarność ta nie oferuje żadnego pozytywnego programu politycznego, działa jako przestroga przed redukcją egzystencji do technokratycznego zarządzania, wzywa do zwrotu ku światu pojętemu jako pełnia umykającego, demonicznego u swoich podstaw sensu, który musi zostać powiązany z ludzką odpowiedzialnością.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Literatura czeska Kategoria:Eseje Kategoria:Filozofia czeska