Jaskinia na Wzgórzu Zamkowym (węg. Budai Vár-barlang) – jaskinia w Budapeszcie we Wzgórzu Zamkowym, położonym w południowo-wschodniej części Gór Budzińskich, wzdłuż Dunaju. Pierwotnie była tworem naturalnym, powstałym w wyniku wymywania przez gorące źródła podziemnych przestrzeni między pokrywającymi wzgórze wapieniami i trawertynami a leżącym niżej marglem. Naturalne pustki łączono z piwnicami domów i ze studniami, a później dokonywano również poważniejszych przekształceń. System piwniczno-jaskiniowy sięga 12 m głębokości i wraz z fragmentami wykonanymi przez człowieka ma 10 000 metrów długości.

Dostępność Oficjalne, choć nie zawsze działające, wejścia: Úri utca 9. (Labirintus – I wejście), Úri utca 51. (wejście w bramie), Lovas út 4/A. (Labirintus – II wejście), Lovas út 4/B. (Labirintus – III wejście), Lovas út 4/C (Muzeum Podziemnego Szpitala i Bunkra Atomowego), obok parkingu na ulicy Lovas – wyjście ze schronu przeciwlotniczego pod Radą I Dzielnicy, Dísz tér 1–2., w szklanej kabinie przed kościołem Macieja, Szentháromság utca 2. – w budynku dawnego ratusza, Szentháromság utca 13. – pod kioskiem, w wyjściu bezpieczeństwa Podziemnego Szpitala (wejście i wyjście), Dárda utca 2. – piwnica, Országház utca 16. (z deptaka), Szentháromság tér (w parku, obok oszklonej windy), południowy korytarz w ścianie oporowej poniżej ulicy Hunyadi út, północny korytarz Baszty Rybackiej.

Historia Wapienna jaskinia krasowa we Wzgórzu Zamkowym powstała w przeszłości wskutek wyługowania szczelin przez wody termalne. Wnętrze jaskini, jak ustalono na podstawie znalezisk, było używane przez pierwotnego człowieka już 350 tysięcy lat temu.

W XIII wieku używano jaskiń do przechowywania wody i jako piwnic. Później względy wojskowe i gospodarcze zaczęły łączyć się ze sobą, tak więc budynki połączono z piwnicami i we wnętrzu Wzgórza Zamkowego powstał prawdziwy labiryntHistoria systemu jaskiń i piwnic pod zamkiem królewskim w BudzieZagadki budzińskiego zamku IV: Dawne funkcje podziemi.

Badania jaskini 260px|thumb|Tablica pamiątkowa na wejściu do podziemi

Podczas prac przy budowie tunelu pod Wzgórzem Zamkowym w 1856 zdarzały się przypadki zalania wyrobisk wodą, co zmusiło budowniczych do zbadania własności hydrologicznych i morfologicznych wzgórza. W latach 1874–1896, w związku z szeroko zakrojonymi pracami renowacyjnymi kościoła Macieja, powstał szereg zawalisk, których przebadania nie można było odłożyć. W latach 80. XIX wieku powierzono ich zbadanie budapeszteńskiemu inżynierowi Ignácowi Schubertowi, któremu udało się dokonać dokładnych pomiarów systemu zamkowych piwnic i naturalnych komór o długości ponad 10 km, z których wiele było jeszcze w tym czasie nieprzechodnich. W 1897 i 1899 na placu Szentháromság doszło do zawalisk w jezdni, które również zostały przez niego dokładnie wymierzone. Na podstawie planów wykonanych w 1885 przez Tamása Szontágha przeprowadzono w 1908 badania przygotowawcze do prac odwadniających w tunelu pod Wzgórzem Zamkowymhttp://www.magyarinstallateur.hu/archivum/a-budai-var-rejtelmei-v Zagadki budzińskiego zamku V: Pierwsze systematyczne badania podziemi zamkowych]. Systematyczne badania podziemi przeprowadzono w latach 30. XX wieku pod kierownictwem badacza jaskiń Ottokára Kadića po tym, jak okazało się, że we wnętrzu góry znajdują się nie tylko sztuczne pomieszczenia, ale również naturalny system jaskiniowyHistoria jaskini.

Wykorzystanie systemu jaskiniowego w czasach nowożytnych W 1935 udostępniono część jaskiń, a w późniejszych latach urządzono wystawę znalezionych w nich kościZagadki budzińskiego zamku VI: Historia badań i udostępniania podziemi.

Od 1939 budowano dużym nakładem pracy Stołeczny Zapasowy Szpital Chirurgiczny (Székesfőváros Sebészeti Szükségkórháza), czyli tzw. Podziemny Szpital, oddany do użytku w 1944. Obiekt był zaplanowany na przyjęcie 300 osób. W czasie oblężenia Budapesztu był jednak całkowicie wypełniony rannymi i według obliczeń naocznych świadków stłoczono tu 650–700 osób. Pozostałych, którzy nie zmieścili się w szpitalu, wnoszono do podziemi przez liczne wejścia prowadzące do systemu i kładziono na noszach lub workach wypchanych słomą. Opatrywano tutaj również niemieckich żołnierzy, lecz trafiali oni w większości do części jaskiń przeznaczonych specjalnie dla nichZagadki budzińskiego zamku VIII: Budowa Podziemnego Szpitala. Do 1949 wyrabiano tu szczepionkę przeciw tyfusowi na eksport do Jugosławii. W latach 50. XX wieku obiekt utajniono. Oprócz określenia „ściśle tajny” otrzymał kryptonim LOSK 0101/1. Odtajniono go dopiero w 2002. Ze względu na napiętą sytuację w czasie zimnej wojny zdecydowano się na jego rozbudowę i stworzono nowe pomieszczenie szpitalne oraz rozpoczęto wyposażanie obiektu wraz ze wzmocnieniem jego struktury za pomocą żelazobetonuZagadki budzińskiego zamku IX: Podziemia w czasie zimnej wojny do rewolucji 1956 roku. 25 października 1956 otworzono nie całkiem wykończony szpital i opatrywano w nim rannych cywilów i żołnierzy. Po stłumieniu powstania węgierskiego przez krótki czas działał jako szpital więzienny.

W latach 1958–1962 rozbudowano go i przebudowano tak, by był bezpieczny w razie ataku chemicznego lub atomowego. Wtedy wybudowano śluzę sanitarną i system uzdatniania powietrza i wody. Powstał również bezpośredni rurociąg do Dunaju wraz z systemem pomp, system filtrów zabezpieczających przed gazami bojowymi i system zasilania w energię. Na wysoki poziom szpitala wskazuje fakt, że wyposażono go w klimatyzację. Wskutek rozwoju techniki wojskowej już pod koniec lat 60. XX wieku obiekt okazał się przestarzały.

W 1961 ponownie otwarto muzeum w podziemiach, a w 1965 otwarto wejście na ulicy Úri. Muzeum prezentowało w tym czasie przedmioty znalezione w ruinach średniowiecznego zamku królewskiego.

Od lat 80. XX wieku do dzisiaj W 1983 otwarto tu pierwszy węgierski gabinet figur woskowych. Od 1997 z kolei 4000 m² jaskiń udostępniono na powierzchnie wystawowe i na pracownie. Tematyka labiryntu znalazła swoje zdecydowane miejsce w szeregu programów literackich, filozoficznych, artystycznych, filmowych i muzycznych.

thumb|left|118x118px|Logo wystawy Pod nazwą Budavári Labirintus (Labirynt na Budzińskim Zamku) znana była największa wystawa w zamkowych podziemiach, która odbywała się w latach 1983–2011. Ponieważ zespół wystaw funkcjonował przez dziesięciolecia, zaczęto go identyfikować jednoznacznie, ale mylnie, z zamkowymi podziemiami. Po raz pierwszy stała się powszechnie znana w 2000, kiedy została zaliczona do 50 najbardziej interesujących miejsc na świecie dzięki Olajlámpás Labirintus, czyli Labiryntowi z lampkami oliwnymi. Wystawa należała do 10 najbardziej ulubionych i uczęszczanych atrakcji kulturalnych Budapesztu, a jedno z czasopism turystycznych zaliczyło ją do 7 podziemnych cudów świata.

Działalność firmy Budavári Labirintus Kft., zajmującej się od 1984 wystawiennictwem, została wstrzymana przez władze w lipcu 2011 i podziemia zostały zamknięte dla publicznościVisszavette az állam a Budavári Labirintust. Cztery miesiące później, w listopadzie 2011, inna firma udostępniła podziemia dla zwiedzającychÚjra megnyitott a Budavári Labirintus. Zdarzenie to zyskało duży oddźwięk medialny, a poprzednia firma wytoczyła władzom proces, ciągnący się przez dwa lata, który zakończył dopiero wyrok wydany przez Sąd Najwyższy w czerwcu 2013Törvénytelen volt a vári labirintusfoglalásVége a labirintus-pernek.

Podziemia funkcjonują obecnie w części jako gabinet figur woskowych, a w drugiej części eksponowane są przedmioty z lapidarium.

Przypisy

Bibliografia Kordos László: Magyarország barlangjai / A budai Vár-barlang (Jaskinie Węgier/Jaskinia pod zamkiem w Budzie) (1984) Szabó Balázs: A Várbarlang fejlesztési koncepciója (Koncepcja rozwoju podziemi zamkowych) (2011) Szabó Balázs: A Budai Vár rejtelmei cikksorozat (Seria artykułów o tajemnicach budzińskiego zamku) (2014-2015)

Linki zewnętrzne Budai Vár-barlang (A magyar állami természetvédelem hivatalos honlapja - Oficjalna strona państwowej ochrony środowiska) Ottokár Kadić: A budavári barlangpincék, a várhegyi barlang és a barlangtani gyűjtemény ismertetése (Podziemia zamku w Budzie, omówienie jaskini we Wzgórzu Zamkowym i zbiorów speleologicznych). Barlangvilág, 1942 (12. tom) 3-4. zeszyt, 49-75. str. (13 ilustracji) Mária Mottl: A várhegyi barlangpincék ópleisztocén emlősfaunája (Fauna ssaków z dolnego plejstocenu w podziemiach Góry Zamkowej). Barlangkutatás, 1943. (16. tom) 3. zeszyt, 276-284. str.

Kategoria:Geografia Budapesztu