mały|Prezentacja Via Carpatia przez Beatę Szydło Via Carpatia (również Via Carpathia) – budowana etapami europejska międzynarodowa trasa relacji "północ-południe", łącząca Kłajpedę na Litwie z Salonikami w Grecji. Droga przebiega przez Litwę, Polskę, Słowację, Węgry, Rumunię, Bułgarię i Grecję, stanowiąc szlak transportowy prowadzący wzdłuż granicy wschodniej UE, z Europy Środkowej do Azji. Krzyżuje się z korytarzami prowadzącymi z Europy Zachodniej do Rosji i łączy się przez porty Morza Czarnego ze szlakiem TRACECA (Europa – Kaukaz – Azja). Trasa na całej długości ma mieć parametry autostrady bądź drogi ekspresowej. W Polsce szlak Via Carpatia od 2021 roku nosi imię Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego. Na terenie Polski szlak Via Carpatia ma liczyć docelowo ok. 700 km i przebiegać przez pięć województw: podlaskie, warmińsko-mazurskie, mazowieckie, lubelskie i podkarpackie.
Historia Inicjatywa utworzenia szlaku „Via Carpatia" powstała w 2006 r. Szczegóły związane z trasą zostały ustalone 27 października 2006 w Łańcucie, podczas zorganizowanej w tym celu międzynarodowej konferencji pt. „Jedna droga – cztery kraje", z udziałem m.in. prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego. Ministrowie transportu Litwy, Polski, Słowacji i Węgier podpisali wówczas tzw. „Deklarację Łańcucką". W październiku 2010 r. do inicjatywy przystąpiły Bułgaria, Rumunia oraz Grecja, a w kolejnych latach dołączyła Ukraina jako kraj partnerski.
Koncepcja powstania takiego połączenia komunikacyjnego była omawiana również w trakcie wizyty premier Polski Beaty Szydło w Budapeszcie na spotkaniu z premierem Węgier Viktorem Orbánem 9 lutego 2016 roku.
W kwietniu 2022 roku, we wspólnym oświadczeniu po polsko-słowackich konsultacjach międzyrządowych, Polska i Słowacja wskazały na znaczenie korytarza Bałtyk–Morze Czarne–Morze Egejskie, integrującego szlaki Via Carpatia i Rail Carpatia, oraz zadeklarowały poparcie dla włączenia tego korytarza do sieci TEN-T.
Od 18 lipca 2024 roku obowiązuje rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1679 dotyczące rozwoju TEN-T, które zastąpiło wcześniejsze wytyczne z 2013 roku i uchyliło rozporządzenie (UE) nr 1315/2013. Nowe przepisy przewidują rozwój sieci w trzech etapach: sieci bazowej do końca 2030 roku, rozszerzonej sieci bazowej do końca 2040 roku i sieci kompleksowej do końca 2050 roku. W ramach zreformowanej sieci funkcjonuje europejski korytarz transportowy Bałtyk–Morze Czarne–Morze Egejskie (Baltic Sea – Black Sea – Aegean Sea), odpowiadający kierunkowi północ–południe, którego włączenie do TEN-T postulowano wcześniej w związku z Via Carpatia.
Przebieg trasy „Via Carpatia" ma przebiegać wzdłuż wschodniej granicy Unii Europejskiej z Kłajpedy przez Kowno, Białystok, Lublin, Rzeszów, Koszyce, Debreczyn i dalej do Rumunii. W Rumunii szlak rozwidla się w kierunku portu morskiego Konstanca oraz w kierunku Swilengradu. Dalej przez Bułgarię do Sofii i portów greckich nad Morzem Egejskim w Salonikach.
Litwa Na Litwie Via Carpatia jest traktowana jako jedno z istotnych połączeń międzynarodowych na osi północ–południe. Litewskie Ministerstwo Transportu i Komunikacji wskazywało w 2022 roku Via Carpatia, obok Via Baltica i Rail Baltica, jako połączenie regionu Morza Bałtyckiego przez Polskę z państwami Europy Zachodniej i Południowej. Północnym punktem szlaku pozostaje Kłajpeda, a połączenie z Polską prowadzi w kierunku Kowna i granicy polsko-litewskiej.
Polska mały|Przebieg drogi krajowej nr 19 i drogi ekspresowej S19, tworzących zasadniczą część polskiego odcinka Via Carpatia na południe od Białegostoku W Polsce Via Carpatia według planów z roku 2017 przebiegać ma od granicy z Litwą w Budzisku przez Suwałki do Ełku, dalej trasą S16 do Knyszyna, stamtąd trasą S19 przez Dobrzyniewo Duże – Choroszcz – Siemiatycze – do węzła Lublin Rudnik, następnie przez Kraśnik, Janów Lubelski i Nisko do węzła Rzeszów Wschód, przez A4 do węzła Rzeszów Zachód, stamtąd przez Barwinek do granicy ze Słowacją.
W województwach podlaskim i warmińsko-mazurskim szlak opiera się na drogach S61 i S19, natomiast w lubelskim i podkarpackim niemal w całości na drodze S19. W nowszym oficjalnym opisie GDDKiA główny polski ciąg Via Carpatia tworzą odcinki dróg ekspresowych S61, S16 i S19. W opisie Kancelarii Prezesa Rady Ministrów z 2021 roku do głównego szlaku zaliczano także A4 na odcinku spinającym przebieg S19 w rejonie Rzeszowa; łączną długość dróg S61, S16, S19 i A4 tworzących główny szlak określono wówczas na około 718 km.
Według pisma Ministra Infrastruktury i Rozwoju z 23 grudnia 2014 roku, w obowiązującym wówczas układzie TEN-T do sieci bazowej zaliczano następujące odcinki Via Carpatia: S61 Budzisko (granica z Litwą) – obwodnica Augustowa; S19 Lublin – Rzeszów.
W ówczesnej sieci kompleksowej TEN-T znajdował się następujący odcinek: S19 Rzeszów – Barwinek (granica ze Słowacją).
Powyższy podział ma charakter historyczny. Od lipca 2024 roku podstawą prawną rozwoju TEN-T jest rozporządzenie (UE) 2024/1679, które przewiduje trzy poziomy sieci z terminami realizacji do 2030, 2040 i 2050 roku. Wcześniejszy termin i podział wynikające z dokumentów opartych na regulacjach z 2013 roku nie opisują już obowiązującego modelu TEN-T.
Według informacji Ministerstwa Rozwoju z 2016 roku część odcinków dróg S19 i S61 była już wówczas zbudowana, a inne znajdowały się w budowie.
Stan przygotowań i realizacji Via Carpatia (S19) w województwie podkarpackim (7 grudnia 2017): odcinki zrealizowane: Sokołów Młp. Północ – Stobierna (12,5 km), Stobierna – w. Rz. Wschód, w. Rz. Zachód – w. Świlcza i w. Świlcza – w. Rz. Południe (6,3 km), odcinki w przetargu: Lasy Janowskie – Sokołów Młp. Północ (6 odc.) 54,2 km, odcinki przed przetargiem: w. Rz. Południe – Barwinek (85,2 km).
Według starszego opisu Mazowieckiego Biura Planowania Regionalnego Via Carpatia w Polsce, biegnąc wzdłuż wschodniej granicy kraju, miała przecinać obszary czterech województw: podlaskiego, mazowieckiego, lubelskiego i podkarpackiego, stanowiąc połączenie ważnych ośrodków położonych przy wschodniej granicy kraju, tj. miast: Białystok, Lublin i Rzeszów. W nowszych materiałach GDDKiA przebieg obejmuje pięć województw, ponieważ uwzględnia również województwo warmińsko-mazurskie oraz odcinek S16 między Ełkiem a Białymstokiem. Na terenie Polski Via Carpatia nazwana jest imieniem Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego.
Stan realizacji w Polsce (2025–2026) Według GDDKiA w maju 2026 roku kierowcy korzystali już z blisko 350 km polskiej części Via Carpatia. W 2025 roku udostępniono m.in. podkarpackie odcinki S19 Krosno – Miejsce Piastowe i Miejsce Piastowe – Dukla, łącznie ponad 20 km, oraz podlaskie odcinki Haćki – Bielsk Podlaski Zachód i Bielsk Podlaski Zachód – Boćki o łącznej długości 21 km.
W województwie podlaskim 27 lipca 2026 roku udostępniono dwujezdniowe połączenie od przejścia granicznego w Kuźnicy do węzła Sokółka Północ o długości 15,8 km. Początkowe 5,3 km stanowi dwujezdniowa DK19 klasy GP, natomiast dalsze 10,5 km to S19, oddana do ruchu 31 grudnia 2025 roku. W lipcu trwała też budowa ponad 12-kilometrowego odcinka Czarna Białostocka – Białystok Północ, którego oddanie planowano na 2028 rok. 4 sierpnia 2026 roku otwarto również odcinek S19 Deniski – Haćki o długości 6,5 km. Razem z wcześniej oddanymi fragmentami na południe od Białegostoku utworzył on ponad 27 km ciągłej drogi ekspresowej. GDDKiA planowała w 2026 roku zakończyć także roboty na odcinkach Krynice – Dobrzyniewo – Białystok Zachód (10,2 km), Boćki – Malewice (15,9 km) i Malewice – Chlebczyn (25 km), co wraz z już udostępnionymi fragmentami miało stworzyć prawie 80-kilometrowy szkielet podlaskiej części Via Carpatia.
W województwie lubelskim Via Carpatia ma docelowo około 200 km. W czerwcu 2026 roku budowa S19 na północ od Lublina obejmowała sześć odcinków o łącznej długości ponad 100 km. Druga jezdnia obwodnicy Kocka i Woli Skromowskiej była już oddana do użytku, natomiast pozostałych pięć odcinków znajdowało się w budowie. Zaawansowanie odcinka granica województw lubelskiego i mazowieckiego – Międzyrzec Podlaski wynosiło 52%, Międzyrzec Podlaski – Radzyń Podlaski 5%, Radzyń – Kock 1%, Kock – Lubartów 1%, a Lubartów – Lublin 55%.
W województwie podkarpackim pod koniec 2025 roku w użytkowaniu znajdowało się 101,9 km S19 pomiędzy Lasami Janowskimi i Rzeszowem Południe oraz na ciągu Krosno – Dukla, a dalsze 64,3 km pozostawało na różnych etapach realizacji lub przygotowania.
Opóźnienia w budowie S19 w województwie podkarpackim (2026) W maju 2026 roku Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad (GDDKiA) poinformowała o znacznych opóźnieniach w budowie odcinków drogi S19 na południe od Rzeszowa. Przesunięcia terminów dotyczą większości budowanych odcinków w województwie podkarpackim.
Na odcinku Rzeszów Południe–Babica termin zakończenia prac przesunięto z 2026 na 2028 rok. Powodem było wykrycie metanu i konieczność dostosowania dokumentacji projektowej tunelu oraz maszyny TBM do pracy w warunkach metanowych. Dodatkowo na portalu południowym stanowisko archeologiczne rozszerzono z kilkunastu arów do ponad 7 hektarów, co wstrzymało roboty.
Na odcinku Babica–Jawornik termin oddania przesunięto z 2026 na 2027 rok ze względu na trudne warunki gruntowe oraz niesprzyjające zjawiska klimatyczne – silny wiatr uniemożliwiał pracę dźwigów przy budowie najwyższej estakady w Polsce.
Odcinki Jawornik–Lutcza oraz Lutcza–Domaradz znajdowały się na etapie uzyskiwania decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej (ZRID). Planowany termin zakończenia prac budowlanych to odpowiednio 2031 i 2030 rok.
Szczególnie trudna sytuacja wystąpiła na odcinku Domaradz–Iskrzynia, który pierwotnie miał zostać oddany w 2026 roku. Na początku kwietnia 2026 roku wykonawca – Mostostal Warszawa – poinformował o odstąpieniu od kontraktu, powołując się na nieprzewidziane warunki gruntowe oraz konieczność przeprojektowania obiektów inżynieryjnych po decyzji Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska (RDOŚ), co miało wydłużyć obiekty o ponad 700 metrów przy szacowanym koszcie dodatkowych prac wynoszącym ok. 550 mln zł. GDDKiA nie uznała odstąpienia za skuteczne i wezwała firmę do powrotu na budowę w ciągu 30 dni, zapowiadając, że w przypadku braku reakcji odstąpi od umowy z winy wykonawcy i ogłosi nowy przetarg.
14 maja 2026 roku GDDKiA poinformowała, że po bezskutecznym wezwaniu wykonawcy odstąpiła od umowy na odcinek określany w aktualnych materiałach jako Domaradz – Krosno z winy Mostostalu Warszawa. Według GDDKiA wykonawca nie podjął robót, a proponowane przez niego zmiany projektowe były niezgodne z decyzją środowiskową. W lipcu 2026 roku GDDKiA rozpoczęła organizowanie prac zabezpieczających pozostawiony teren budowy i przygotowywała nowy przetarg na dokończenie inwestycji, którego ogłoszenie planowano na przełom sierpnia i września 2026 roku.
Na odcinku Dukla–Barwinek, gdzie pierwotnie zakończenie prac przewidziano na 2027 rok, termin mógł ulec zmianie z powodu czteromiesięcznego opóźnienia w złożeniu wniosku o ZRID oraz konieczności przeprojektowania obiektów zgodnie z wezwaniem RDOŚ.
Zgodnie z planem przebiegała natomiast rozbudowa o drugi pas jezdni odcinka Sokołów Małopolski Północ – Jasionka, który miał zostać oddany do ruchu etapami jeszcze w 2026 roku.
Rzeczniczka rzeszowskiego oddziału GDDKiA Joanna Rarus tłumaczyła opóźnienia skomplikowaną budową geologiczną fliszu karpackiego, podkreślając, że przesunięcia czasowe w tak dużych projektach infrastrukturalnych nie są zjawiskiem niecodziennym.
Interwencję poselską w sprawie opóźnień przeprowadzili w siedzibie Ministerstwa Infrastruktury parlamentarzyści PiS z Podkarpacia, w tym Ewa Leniart i Rafał Weber.
Słowacja mały|Droga ekspresowa R4 w rejonie Veľký Šariš, stanowiąca część słowackiego odcinka Via Carpatia Część „Via Carpatii" prowadząca przez Słowację od granicy z Polską w Barwinku do granicy z Węgrami (Milhosť) ma liczyć 127 kilometrów.