Jakub Zdzisław Lichański (ur. 25 lipca 1946 w Warszawie) – polski historyk literatury i kultury, profesor doktor habilitowany, teoretyk i praktyk w zakresie retoryki, krytyk literacki.
Biografia Urodził się jako syn Stefana Lichańskiego, krytyka literackiego i tłumacza, oraz Aliny z Grefkowiczów, bibliotekarki. Naukę w szkole średniej rozpoczął w XXII Liceum Ogólnokształcącym im. J. Marti w Warszawie, a od 1963 r. kontynuował w XXXIX Liceum Ogólnokształcącym im. Ludowego Lotnictwa Polskiego. W 1964 uzyskał świadectwo dojrzałości.
Przez rok studiował geofizykę na Uniwersytecie Warszawskim, po czym w 1965 rozpoczął studia polonistyczne na tejże uczelni. W 1970 otrzymał dyplom magistra filologii polskiej i podjął pracę w Bibliotece Narodowej w Zakładzie Starych Druków. Pracę doktorską Artyzm prozy Łukasza Górnickiego (promotor prof. dr hab. Janusz Pelc) obronił w 1974 na UW. W latach 1974–1975 zatrudniony był w Muzeum Literatury im. A. Mickiewicza w Warszawie. W 1975 został członkiem Polskiego Towarzystwo Filologicznego. W 1976–1980 był adiunktem w Zakładzie Literatury Staropolskiej Instytutu Filologii Polskiej UW. Zajmował się historią i teorią retoryki w Polsce i badał europejskie tło tej dyscypliny. W 1983 powrócił do pracy w Bibliotece Narodowej, gdzie do 1991 zajmował stanowisko kierownika Działu Zbiorów Specjalnych; w 1984–1988 jako stypendysta tejże placówki prowadził badania na Królewskim Uniwersytecie w Uppsali, m.in. poświęcone księgozbiorom wywiezionym z Polski po potopie szwedzkim w XVII w. W 1983–1985 wykładał równocześnie na Uniwersytecie Łódzkim. W 1988–1989 był członkiem redakcji wydawanego w Szwecji i adresowanego dla Polaków za granicą miesięcznika „Relacje”. Od 1989 jest członkiem International Society of the History of Rhetoric. W 1990 wznowił etatowe zajęcia, początkowo w filii UW w Białymstoku, a od 1991 na UW w Zakładzie Teorii Literatury i Poetyki w Instytucie Literatury Polskiej. Habilitował się w 1993 na podstawie rozprawy Retoryka. Historia i praktyka od średniowiecza do baroku. W 1997 otrzymał na UW stanowisko profesora. W tymże roku objął w Bibliotece Narodowej stanowisko dyrektora, które piastował do 1998. Prowadził wykłady z zakresu historii literatury I Rzeczypospolitej także na Wydziale Filologii Polskiej w Wyższej Szkole Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku (1996–1998) oraz z retoryki prawa w Europejskiej Wyższej Szkole Prawa i Administracji w Warszawie (1998–2001). Był współorganizatorem i zarazem pierwszym przewodniczącym powołanego w 2000 Polskiego Towarzystwa Retorycznego. W 2001 został kierownikiem Pracowni Badań Historii i Teorii Retoryki w Instytucie Literatury na UW. Od 2007 jest kierownikiem Zakładu Retoryki i Medialnych Technik Przekazu (obecnie Retoryki i Mediów) w Instytucie Polonistyki Stosowanej UW; w latach 2006–2011 pracował w Wyższej Szkole Dziennikarskiej im. M. Wańkowicza. W 2004 wszedł w skład Komisji Żywego Słowa Rady Języka Polskiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk. W latach 1994–2015 należał do grona współautorów wielotomowego słownika „Historisches Wörterbuch der Rhetorik”, wydawanego od 1992 w Tybindze. Od 2004 jest redaktorem naczelnym pisma „Forum Artis Rhetoricae”. Brał udział w wielu krajowych i międzynarodowych konferencjach naukowych i kongresach retorycznych; był gościem w dawnej Katedrze Bizantynistyki i Literatury Nowogreckiej Uniwersytetu Ludwika i Maksymiliana w Monachium. Brał i bierze udział w grantach, w tym grantach międzynarodowych. Prowadził również badania z zakresu literatury i kultury popularnej, interesując się zwłaszcza recepcją twórczości J.R.R. Tolkiena w Polsce oraz prowadzi zajęcia z tego zakresu. W 2003 otrzymał tytuł naukowy profesoraPostanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 11 kwietnia 2003 r. nr 115-4-03 o nadaniu tytułu naukowego profesora ().; w 2007 został powołany na stanowisko profesora zwyczajnego na UW.
Publikacje (w wyborze) Andreas Gryphius i Mikołaj Sęp Szarzyński. Z problemów komparatystyki typologicznej. W: Literatura staropolska i jej związki europejskie. Wr. 1973 s. 241-261. Łukasz Górnicki. [Szkic]. Wr.; Kr.: Ossol. 1982, 46 s. PAN. Oddz. w Kr. Nauka dla Wszystkich, 352. Szlakami Jana Kochanowskiego. [Przewodnik]. Wwa: Wydawn. PTTK „Kraj” 1985, 69 s. Szlakiem Wielkich Ludzi, Wydarzeń, Zabytków Kultury. Wtajemniczenia i refleksje. Szkic monograficzny o Janie Parandowskim. Łódź: WŁ 1986, 141 s. Aleksander Fredro „Śluby panieńskie”. Wwa: Jota 1990, 38 s. Przewodnik po lekturach. Średniowieczne rękopisy astrologiczne w zbiorach Biblioteki Narodowej. „Rocz. Bibl. Nar.” 1990 [wyd. 1993] t. 26 s. 5-24. Kancjonał Jerzego Waziańskiego. W: Z badań nad dawną książką. T. 1. Wwa 1991 s. 251-267. Polskie badania nad retoryką. Stan i potrzeby. Wwa: [Druk] Arwil 1992, 47 s. Praca wykonana w Zakładzie Teorii Literatury i Poetyki Wydziału Polonistyki UW. Przedr. zmien. pt. Stan i potrzeby polskich badań nad retoryką zob. poz. 9. Retoryka. Od średniowiecza do baroku. Teoria i praktyka. Wwa: Wydawn. Nauk. PWN 1992, 349 s. Zarys historii retoryki. Od początku do upadku cesarstwa bizantyjskiego. [Autorzy:] H. Cichocka, …. [Współwyd. z:] R. Volkmann: Wprowadzenie do retoryki. Przeł. L. Bobiatyński. Tłum. przejrz. i przyp. opatrzyli: H. Cichocka i … Wwa: Wydawn. UW 1993 s. 1-106, 107-233 s. Wyd. 2 popraw. [ze rozszerz. tytułem pracy współwyd.:] R. Volkmann: Wprowadzenie do retoryki Greków i Rzymian, tamże 1995. Herman Broch. [Szkic monograficzny]. Wwa: Semper 1994, 96 s. Reklama i retoryka. W: Polszczyzna a/i Polacy u schyłku XX wieku. Wwa 1994 s. 299-316. Mesiada Wespazjana Kochowskiego. W: Literatura polskiego baroku – w kręgu idei. Lubl. 1995 s.167-191, przekł. ros.: Messiada Vespasiana Kokhovskogo. „Slavjanovedenie”, Moskva 1995 nr 1 s. 29-39. Co to jest retoryka? [Materiały pomocnicze dla szkół]. Kr.: Wydawn. Oddz. PAN 1996, 65 s. PAN. Oddz. w Kr. Nauka dla wszystkich, 475. Łukasz Górnicki. Sarmacki Castiglione. [Monografia]. Wwa: DiG 1998, 158 s. Retoryka. W: Literatura, teoria, metodologia. Wwa 1998 s. 292-330, wyd. nast. tamże: wyd. 2 rozszerz. 2002, wyd. 3 zmien. i uzup. 2006 [nowa wersja art.]; przekł. ukr.: Ritorika. W: Literatura, teoria, metodologija, [Przeł.] S. Jakovenko. Kiïv 2006 s. 470-517. „Dzikie pola” – polska wersja „Role Playing Games”. „Lit. i Kult. Popul.” 1999, wyd. 2000 z. 8 s. 21-31. Acta Univ. Wratisl., 2158. Retoryka. Od renesansu do współczesności – tradycja i innowacja. [Studium monograficzne]. Wwa: DiG 2000 [właśc. 2001], 276 s. Jak opowiada się (opowiadanie) w komiksie, czyli jak opowiedzieć o przygodach Galla Asteriksa? W: Dialog, komparatystyka, literatura. Wwa 2002 s. 507-522. Bizancjum w literaturze polskiej. Bizantyńskie biblioteki. W: Encyklopedia kultury bizantyńskiej. Warszawa 2002 s. 78-81, 92-94. Opowiadania o... krawędzi epok i czasów Johna Ronalda Reuela Tolkiena, czyli metafizyka, powieść, fantazja. [Studium]. Wwa: DiG 2003, 200 s. Retoryka w Polsce. Studia o historii, nauczaniu i teorii w czasach I Rzeczypospolitej. Wwa: DiG 2003, 142 s. Lin Carter i jego badania nad J.R.R. Tolkienem. W: L. Carter: Tolkien – świat „Władcy Pierścieni”. Wwa 2003 s. 190-225 [posł.]. Nauczania retoryki – problemy metodyczne. W: Nauczanie retoryki w teorii i praktyce. Wwa 2003 s. 11-29. O niezbędności retoryki. (Nauczanie retoryki w szkole – analiza podręczników). W: Uwieść słowem, czyli retoryka stosowana. Wwa 2003 s. 81-93. O sztuce kaznodziejskiej bpa Bronisława Dembowskiego. W: Retoryka na ambonie. Kr. 2003 s.157-176. Polsko-niemieckie związki literackie w dobie baroku. Analiza stanu badań i wnioski. W: Barok polski wobec Europy – kierunki dialogu. Wwa 2003 s. 289-315. Znaczenie – Modalność – Wartość. Prolegomena do nowoczesnej teorii retoryki. W: Od teorii literatury do ontologii świata. Tor. 2003 s. 253-271. Adam i Młyny [dot. twórczości K. Truchanowskiego]; Kazimierz Truchanowski – człowiek, pisarz myśliciel. W: Przymierzanie masek. Płock 2004 s. 10-34; 70-87. Stanisław Lem – filozof i pisarz. Dyskusja z lemologami. W: Stanisław Lem – pisarz, myśliciel, człowiek. Kr. 2004 s.76-89. Łukasz Górnicki – sarmacki Castiglione, czyli o problemach badań literatury i kultury I Rzeczypospolitej czasów renesansu. W: Łukasz Górnicki i jego włoskie inspiracje. Wwa 2005 s. 9-29. Relacje między kulturą wysoką a niską/popularną w literaturze. Glosy do dyskusji wraz z sugestiami metodologicznymi. W: Relacje między kulturą wysoką i popularną w literaturze, języku i edukacji. Lubl. 2005 s. 29-39. Quintilian vs Perelman: jedna czy wiele teorii retoryki oraz problemy argumentacji. „Forum Artis Rhetoricae” 2005 nr 1/2 s. 36-48. Związki retoryki i filozofii w tradycji nauczania jezuitów w wiekach XVI-XVII. Na marginesie Assertiones Rhetoricae…, Poznań 1577. W: Philosophia vitam alere. Kr. 2005 s. 389-402. Drama of Father Joseph Wallner about Boleslaw the Bold: sin, penance, and forgiveness in Neo-Latin drama and poetry in the second half of the 17th century. W: Pietas Humanistica. Neo-Latin religious poetry in Poland in European context. Frankfurt am Main 2006 s. 249-260. Oprawy książek ze zbiorów Biblioteki Collegium Societatis Iesu w Braniewie. Wstęp do badań. „Rocz. Bibl. Nar.” 2006 t. 37/38 s. 219-240. Retoryka i ekonomia – pole sporów i zastosowań. Tezy do dyskusji. „Forum Artis Rhetoricae” 2006 nr 1 s. 61-76. Retoryka w instytucjach polskiego życia społecznego. Próba oceny stanu i perspektywy badań oraz kształcenia. W: Retoryka w Polsce. Teoria i praktyka w ostatnim półwieczu. Szczec. 2006 s. 141-167. Dzieje retoryki i myśli retorycznej: ocena stanu badań, określenie perspektyw badawczych i próba oceny miejsca polskiej refleksji nad retoryką w perspektywie komparatystycznej. W: Perspektywy polskiej retoryki. Pozn. 2007, s. 7-35. Problemy metodyczne nauczania retoryki, czyli retoryka jako przedmiot dydaktyki uniwersyteckiej. Glossy do dyskusji. W: Literatura staropolska w dydaktyce uniwersyteckiej. Łódź 2007 s. 103-124. The book collection of the Jesuit College in Braniewo. History and description. [Przeł. K. Diehl. W: J. Trypućko: The catalogue of book collection of the Jesuit College in Braniewo held in the University Library in Uppsala. Vol. 1. Wwa; Uppsala 2007 s. 41-68. Acta Bibliothecae R. Universitatis Upsaliensis vol. 41 [wstęp]. Puławy i Arkadia w „Ogrodach” Jacques’a Delille’a. Kilka nieznanych faktów tyczących Jacques’a Delille’a i jego kontaktów z ks. Izabelą Czartoryską oraz ks. Heleną Radziwiłłową. W: W stronę Francji… Z problemów literatury i kultury polskiego Oświecenia. Wwa 2007 [właśc. 2008] s. 286-295. Retoryka. Historia – teoria – praktyka. [Podręcznik].T. 1-2. Wwa: DiG 2007. T. 1. Historia i teoria retoryki, 237 s. T. 2. Retoryka praktyczna – ćwiczenia, 210 s. The Object vs. the Subject in Literary Research and the Issues of Ethics. W: Charles Taylor’s Vision of Modernity. Reconstructions and Interpretations. Cambridge 2009 s. 205-219. Wojciech Dieduszycki, sen., i Stanisław Wyspiański – dwie wizje mitologicznej przeszłości Polski. W: Stanisław Wyspiański. W labiryncie świata, myśli i sztuki. Kraków 2009 s. 107-115. “Theology of Liberation” and Its Tradition in Poland: the Church, Politics, and Rhetoric in 1981–1989 [wersja rozszerzona]. W: New Chapters in the History of Rhetoric. Leiden, Boston 2009 s. 599-609 [International Studies in the History of Rhetoric, I]. Krytyka retoryczna – wprowadzenie do metody, “Zagadnienia Rodzajów Literackich” 2011, R. 54, z. 2, s. 267-301. Czy przekład jest możliwy? Kilka uwag związanych z praktyką translatorską. W: Rola tłumacza i przekładu w epoce wielokulturowości i globalizacji, pod red. M. Ganczara i P. Wilczka, Katowice: „Śląsk” 2012, s. 119–140. Problemy tłumaczeń naukowych. Analiza wybranych przykładów. W: Tłumacz i przekład – wyzwania współczesności, pod red. M. Ganczara i P. Wilczka, Katowice: „Śląsk” 2013, s. 149–168.