Kościół Przemienienia Pańskiego w Stężycy – zabytkowy rzymskokatolicki kościół filialny w Stężycy, dawna świątynia klasztorna franciszkanów konwentualnych. Obecny murowany kościół został wzniesiony w latach 1790–1827 i zachował formy barokoweIzabella Galicka, Hanna Sygietyńska, Dariusz Kaczmarzyk, Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. X: Województwo warszawskie, z. 21: Powiat rycki, Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1967, s. 25–27.. Należy do parafii św. Marcina w dekanacie ryckim diecezji siedleckiej.

Historia Franciszkanie konwentualni zostali sprowadzeni do Stężycy w 1591 roku przez miejscowych mieszczan, którzy wznieśli dla nich niewielki drewniany kościół i klasztor oraz uposażyli konwent w grunty. W latach 30. XVII wieku rozwój fundacji wspierał Jerzy Ossoliński, a w 1638 roku powiększono fundusz konwentu. W 1641 rozpoczęto wznoszenie murowanych kościoła i klasztoru.

Budowę ukończono w następnych latach. W 1653 roku kościół konsekrował Kazimierz Florian Czartoryski, ówczesny biskup poznański. W czasie wojen drugiej połowy XVII wieku zabudowania klasztorne były kilkakrotnie niszczone i rabowane.

Przy stężyckim klasztorze działały charakterystyczne dla duszpasterstwa franciszkanów bractwa religijne. Źródła wymieniają Stężycę wśród ośrodków Bractwa Paska św. Franciszka oraz Bractwa św. Antoniego Padewskiego. Z działalnością drugiego z nich wiązał się rozwinięty w kościele kult św. Antoniego, którego XVII-wieczny obraz zachował się w wyposażeniu obecnej świątyni.

Położony blisko Wisły kościół i klasztor był stale zagrożony przez zmieniające się koryto rzeki. Od 1737 nurt Wisły przebiegał już bezpośrednio pod zabudowaniami klasztornymi. 20 czerwca 1749, podczas gwałtownego wezbrania, rzeka podmyła fundamenty i kościół wraz z klasztorem zawaliły się do Wisły. Zakonnicy przenieśli wówczas nabożeństwa do kościoła parafialnego pw. św. Marcina.

W 1751 na terenie przekazanym franciszkanom przez mieszczan rozpoczęto budowę nowego zespołu, położonego dalej od rzeki. Z powodu niewystarczających środków powstały drewniane kościół i klasztor na murowanych fundamentach. Zabudowania te spłonęły w nocy z 25 na 26 listopada 1790 roku.

Po pożarze, staraniem gwardiana Marcelego Jurkiewicza, rozpoczęto wznoszenie obecnie istniejącego murowanego kościoła pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. Budowa, prowadzona z przerwami z powodu trudności finansowych, została ukończona w 1827 roku.

W 1864, w ramach kasaty klasztorów katolickich przeprowadzonej przez władze rosyjskie po powstaniu styczniowym, konwent franciszkanów w Stężycy został zlikwidowany. Kościół przeszedł następnie pod zarząd duchowieństwa diecezjalnego i został świątynią filialną parafii św. Marcina.

Kościół odnawiano m.in. w 1888, 1927 i 1930 roku. W XX wieku wcześniejsze pokrycie dachówkowe zastąpiono blachą. W latach 2018–2020 przeprowadzono remont obejmujący elewacje, stolarkę okienną, renowację drzwi, izolację fundamentów i wykonanie opaski odwadniającej, remont dachu oraz schodów zewnętrznych, a także prace konserwatorskie we wnętrzu.

Architektura mały|Wnętrze kościoła

Kościół jest orientowaną funkcjonalnie na osi wschód–zachód budowlą murowaną z cegły i otynkowaną. Został wzniesiony na planie prostokąta jako świątynia jednonawowa. Od wschodu nawę zamyka węższa, półkoliście zamknięta część prezbiterialna, a od północy przylega do niej kwadratowa zakrystia.

Wnętrze nakryte jest płaskim stropem. Ściany nawy rozczłonkowano parami toskańskich pilastrów podtrzymujących profilowany gzyms. W zachodniej części znajduje się drewniany chór muzyczny z prostą balustradą. Okna są zamknięte odcinkowo i ujęte tynkowymi opaskami.

Trójdzielna fasada zachodnia została rozczłonkowana uproszczonymi pilastrami. Na jej osi znajduje się półkoliście zamknięte wejście, ujęte dwoma pilastrami podtrzymującymi gzyms. Powyżej umieszczono porte-fenêtre prowadzące na niewielki balkon z ażurową, żelazną balustradą. Fasadę wieńczy trójkątny fronton.

Kościół nakryty jest dachem dwuspadowym pokrytym blachą. Nad nawą wznosi się niewielka, czworoboczna wieżyczka na sygnaturkę. W zespole kościelnym znajduje się także wolnostojąca dzwonnica, datowana na około 1820 rok, oraz dawny cmentarz przykościelny.

Wyposażenie mały|Ołtarz główny

Najważniejszym elementem wyposażenia jest barokowy ołtarz główny z około 1790 roku. Zdobią go rzeźby św. Jana Ewangelisty, świętych Piotra i Pawła, św. Józefa, aniołów oraz umieszczona w zwieńczeniu figura Chrystusa Zmartwychwstałego. W polu głównym znajduje się obraz Przemienienie Pańskie, namalowany pod koniec XIX wieku przez Stanisława Leszczyńskiego według słynnej kompozycji Rafaela.

W prezbiterium znajdują się dwa ołtarze boczne z początku XIX wieku. W lewym umieszczono XVII-wieczny obraz Ecce Homo, ozdobiony rokokową sukienką ze srebrnej blachy i złoconą koroną z drugiej połowy XVIII wieku. W prawym znajduje się obraz Matki Boskiej.

Dwa kolejne, klasycystyczne ołtarze stoją w nawie i pochodzą z ostatniej ćwierci XVIII wieku. W jednym znajduje się obraz św. Antoniego Padewskiego z drugiej połowy XVII wieku, później przemalowany, ozdobiony srebrną sukienką; przy ołtarzu przechowywane są także relikwie świętego. Drugi zawiera obraz św. Franciszka z Asyżu z pierwszej połowy XIX wieku.

Do zabytkowego wyposażenia należała również ambona z pierwszej połowy XIX wieku, obecnie zdemontowana. Wykorzystano w niej wtórnie elementy dekoracji snycerskiej z drugiej połowy XVII wieku, a zwieńczenie zdobiła rzeźba franciszkanina.

Z pierwszej połowy XIX wieku pochodzą organy, zbudowane przez nieznanego organmistrza. Instrument ma dziewięć głosów, jeden manuał i pedał oraz mechaniczną trakturę gry. Jednoczęściowy, architektoniczny prospekt ma trzy pola piszczałkowe, dekorację snycerską z motywami girland, kampanul i wstęgi oraz monogram maryjny.

Łącznie 57 elementów wyposażenia kościoła wpisano w 1986 roku do rejestru zabytków ruchomych; obecnie figurują pod numerem B/413.

Otoczenie Przed kościołem znajduje się wykonana z piaskowca figura Matki Boskiej z 1863 roku. Na terenie dawnego zespołu klasztornego zachował się również cmentarz przykościelny. W pobliżu stoi murowana dawna plebania z około 1870 roku, ujęta w gminnej ewidencji zabytków.

Galeria

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo sandomierskie) Kategoria:Świątynie pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego Kategoria:Architektura barokowa w województwie lubelskim Kategoria:Zabytkowe kościoły w powiecie ryckim Kategoria:Kościoły rzymskokatolickie w Stężycy (województwo lubelskie) Kategoria:Budynki w Polsce oddane do użytku w 1827 Kategoria:Dawne kościoły i klasztory franciszkanów (OFM) w Polsce