thumb|Baner KODu na platformie otwierającej katowicki Marsz Równości (2018) Komitet Obrony Demokracji (KOD) – polski ruch społeczny założony 19 listopada 2015 i zarejestrowany jako stowarzyszenie 2 grudnia 2015 w odpowiedzi na politykę obozu rządowego Prawa i Sprawiedliwości. KOD krytykował tę politykę jako niedemokratyczną, szkodliwą dla polskich interesów i zagrażającą ładowi konstytucyjnemu.
Ruch powstał w następstwie działań rządu, powołanego w wyniku wyborów parlamentarnych w Polsce w 2015, które przyczyniły się, według części komentatorów, do zaburzenia ładu konstytucyjnego w Polsce, przede wszystkim poprzez zmiany w strukturze Trybunału Konstytucyjnego. Działacze KOD krytykowali też m.in. reformy sądownictwa przeprowadzone przez PiS (protesty w tej sprawie odbyły się latem 2017), w tym reformę sądów powszechnych, Krajowej Rady Sądownictwa i Sądu Najwyższego, uznając je za niezgodne z Konstytucją.
Kiedy PiS rządził, KOD stawiał sobie za główny cel monitorowanie życia publicznego w Polsce i skupia swoich członków wokół organizowanych przy różnych okazjach publicznych demonstracji. Oficjalna strona Komitetu podała, że powstał on, „by walczyć z łamaniem prawa przez rządzących w naszym kraju, by przypomnieć wszystkim obywatelom, że mieszkamy w państwie demokratycznym i że demokracji powinniśmy ze wszystkich sił bronić. Chcemy żyć w społeczeństwie neutralnym światopoglądowo, przeciwdziałać łamaniu zasad praworządności, nadużyciom władz, przekraczaniu przez nią swoich uprawnień oraz kompetencji”.
KOD nie jest partią polityczną, lecz regularnie uczestniczył w akcjach i działaniach o charakterze polityczno-społecznym, m.in. poprzez organizację zbiorowych manifestacji, protestów i klubów dyskusyjnych. Komitet współpracował ze wszystkimi partiami opozycyjnymi Sejmu VIII kadencji. KOD prowadził też działania związane z upowszechnianiem oraz popularyzacją wiedzy na temat wartości demokratycznych, takich jak trójpodział władzy, wolności obywatelskie, partycypacja polityczna czy niezawisłość sędziowska.
Działania organizacji popierały i wspierały różne osoby publiczne, wśród których byli artyści, naukowcy i działacze społeczni. W latach 2015–2017 przewodniczącym KOD był Mateusz Kijowski, który odszedł w związku z nieprawidłowościami finansowymi w organizacji. Sąd uznał go winnym poświadczenia nieprawdy w fakturach w celu osiągnięcia korzyści majątkowej. W 2017 na czele ruchu stanął Krzysztof Łoziński, zastąpiony czasowo w 2018 przez Magdalenę Filiks, przy czym w 2019 ostatecznie zrezygnował z przewodnictwa. W 2019 przewodnictwo w stowarzyszeniu objął Jakub Karyś. KOD prowadzi oddziały lokalne we wszystkich szesnastu województwach Polski.
W 2024 Komitet Obrony Demokracji - Region Pomorze został uhonorowany Medalem Księcia Mściwoja II za nieugiętość i konsekwencję w działaniu na rzecz budowy społeczeństwa obywatelskiego oraz za obronę Konstytucji RP.
Geneza stowarzyszenia Powstanie ruchu zostało zainspirowane artykułem Krzysztofa Łozińskiego ogłoszonym 18 listopada 2015 na portalu internetowym „Studio Opinii”. Łoziński w swoim artykule, nawiązując do terminu siła bezsilnych, ukutego przez Václava Havla oraz tradycji Komitetu Obrony Robotników, którego był współpracownikiem, postawił tezę, że w jego ocenie wobec zjawisk występujących w życiu publicznym po wyborach parlamentarnych i przejęciu władzy w państwie przez Prawo i Sprawiedliwość w listopadzie 2015, należy powołać Komitet Obrony Demokracji. Inicjatywa spotkała się z odzewem działacza społecznego Mateusza Kijowskiego, który dzień po publikacji artykułu z 18 listopada założył na portalu społecznościowym Facebook grupę o nazwie Komitet Obrony Demokracji. Po trzech dniach w grupie znajdowało się trzydzieści tysięcy uczestników. We wpisie na swoim blogu z 18 listopada 2015 Łoziński zaproponował nazwę ruchu, pisząc, iż „wobec jawnych prób demontażu demokracji dokonywanych przez PiS” (...) „trzeba założyć Komitet Obrony Demokracji działający na podobnych zasadach do tych, na jakich niegdyś działał KOR (Komitet Obrony Robotników powstały w 1976)”.
23 listopada grupa założycielska, znająca się do tej pory jedynie wirtualnie, spotkała się w Warszawie i podjęła rozmowy na temat przyszłości ruchu. Trzy dni później, w Warszawie przy ulicy Olesińskiej, zebrało się już ponad dwieście osób, które stworzyły podstawy struktur ruchu. Równocześnie powstał serwis internetowy KOD. Na jednej z jego stron został opublikowany manifest, w którym KOD zaprosił do współdziałania wszystkich, dla których ważne są wartości demokratyczne, bez względu na poglądy i wyznanie.
Powstanie KOD spotkało się z odzewem w Internecie oraz mediach (nie tylko polskich). Reakcje były skrajne – od przyjaznych, po ostrą krytykę. Zainteresowanie KOD w Internecie spowodowało, że w grudniu 2015 #KOD okazał się najpopularniejszym hasztagiem na polskim Twitterze. Twarzą i głosem KOD w tym pierwszym okresie jego działania stał się Mateusz Kijowski.
Poparcie osób publicznych Działania KOD poprzez udział w demonstracjach bądź w inny sposób poparli artyści, intelektualiści, społecznicy i inne osoby publiczne, m.in. Agnieszka Holland, Andrzej Wajda, Marek Kondrat, Magdalena Cielecka, Andrzej Chyra, Maciej Stuhr, Dorota Stalińska, Krystyna Janda, Daniel Olbrychski, Maja Ostaszewska, Robert Więckiewicz, Andrzej Blikle, Maja Komorowska, Krystyna Kofta, Dorota Warakomska, Tomasz Lis, Aleksander Gleichgewicht, Aleksander Labuda, Bronisław Maj, Ewa Lipska, Jakub Kornhauser, Andrzej Tarnawski, Adam Grobler, Jan Woleński, Karol Modzelewski, Jerzy Zdrada, Jerzy Vetulani, Jan Güntner i Jan Hartman. Do niektórych manifestacji zapraszani byli również politycy wszystkich partii, łącznie z rządzącą, jednak wzięli w nich udział wyłącznie liderzy partii opozycyjnych.
KOD publikuje miesięczny biuletyn „Dekoder” w postaci papierowej oraz w Internecie.
Statut i struktury KOD
Na pierwsze publiczne spotkanie sympatyków KOD, które odbyło się w Warszawie 26 listopada 2015 w sali Sceny Przodownik Teatru Dramatycznego, przyszło ponad dwieście osób. Podczas spotkania podjęto decyzje o powołaniu stowarzyszenia oraz utworzono robocze sekcje m.in. akcji, mediów, prawa, edukacji, programu, promocji i zagranicy.
2 grudnia 2015 w Warszawie odbyło się spotkanie założycielskie Stowarzyszenia Komitet Obrony Demokracji. Uchwalony został statut i powołano tymczasowy zarząd. Wśród dwudziestu jeden założycieli znaleźli się między innymi Krzysztof Łoziński, Walter Chełstowski, Andrzej Miszk oraz Paweł Wimmer. Wybrano zarząd Stowarzyszenia w składzie: Piotr Cykowski, Dorota Guenter, Mateusz Kijowski, Jarosław Marciniak, Jacek Parol, Joanna Roqueblave i Radomir Szumełda. 5 grudnia ukonstytuowały się nieformalne struktury regionalne, między innymi w Olsztynie, Katowicach, Poznaniu i Wrocławiu. Autoryzowana z początkiem grudnia przez tymczasowe władze stowarzyszenia, podjęta przez społeczny „Komitet Obrony Demokracji” zbiórka funduszy na działalność bieżącą KOD w organizacji osiągnęła założony cel dwudziestu tysięcy złotych w ciągu doby od jej ogłoszenia.
Na początku stycznia 2016 powstała z inicjatywy Artura Sierawskiego, który stanął na jej czele, organizacja młodzieżowa pod nazwą Młodzi KOD. Sierawski wystąpił później ze stowarzyszenia i w lipcu 2017 powołał do życia ruch Młodzi 2017.
Zarząd główny KOD (od 28 czerwca 2026) Przewodniczący: Jakub Karyś Wiceprzewodniczący: Piotr Szafraniec Joanna Lasko Sekretarz: Bartłomiej Kowalczyk Skarbnik: Piotr Szafraniec Pozostali członkowie: Ewa Topór-Nawarecka Olimpia Mainka Magda Lesiak Sławomir Majdański Jacek Wiśniewski
Zorganizowane demonstracje i inne działania
26 listopada 2015 KOD ogłosił list otwarty do prezydenta RP, wzywający go do podporządkowania się decyzji Sejmu, podjętej bezpośrednio na podstawie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, według której zaprzysiężenie trzech sędziów Trybunału Konstytucyjnego było obowiązkiem prezydenta Andrzeja Dudy. 3 grudnia 2015 KOD zorganizował pikietę popierającą rolę Trybunału Konstytucyjnego jako organu kontrolującego zgodność norm prawnych niższego rzędu (np. ustaw) z normami prawnymi wyższego rzędu, przede wszystkim z Konstytucją i niektórymi umowami międzynarodowymi. Mniejsza pikieta miała miejsce również 9 grudnia w tym samym miejscu.
thumb|Manifestacja KOD, Gdańsk, 19 grudnia 2015 Kolejna manifestacja w Warszawie została zorganizowana 12 grudnia 2015. Według Stołecznego Biura Bezpieczeństwa i Zarządzania Kryzysowego wzięło w niej udział około 50 tysięcy osób, natomiast według Komendy Stołecznej Policji uczestniczyło w niej od 17 do 20 tysięcy osób. Zebrały się one przed Trybunałem Konstytucyjnym w Alei Szucha, a następnie przeszły pod Sejm i Pałac Prezydencki. Równolegle odbyły się demonstracje w kilku innych miastach, w tym w Poznaniu, gdzie w wiecu wzięło udział około 2 tysiące osób, we Wrocławiu – ponad 2 tysiące osób i w Szczecinie – ponad dwa tysiące osób. Niewielka demonstracja odbyła się także w Brukseli przed polską ambasadą. Na manifestację zorganizowaną 13 grudnia w Gdańsku przybyło około 3 tysiące osób. O manifestacjach informowały światowe media.
19 grudnia odbyły się demonstracje w 23 miastach Polski (m.in. w Warszawie przed Sejmem, w Krakowie, Tarnowie, Katowicach, Poznaniu, Lublinie, Gdańsku i Częstochowie) oraz pod polskimi placówkami dyplomatycznymi za granicą.
28 grudnia 2015 w Teatrze Roma w Warszawie KOD zorganizował koncert Artyści dla demokracji w reżyserii Marka Majewskiego, dla uczczenia dwudziestej piątej rocznicy objęcia przez Lecha Wałęsę urzędu prezydenckiego.thumb|9 stycznia 2016 – pikieta na Starym Rynku w Gorzowie Wlkp.
Styczeń 2016 9 stycznia 2016 w 20 miastach Polski (m.in. w Warszawie, Krakowie, Łodzi, Gdańsku, Lublinie, Katowicach, Częstochowie, Kielcach, Wrocławiu, Poznaniu, Bydgoszczy, Rzeszowie, Gorzowie Wlkp.) oraz w Pradze, Londynie i Sztokholmie odbyły się manifestacje pod hasłem „Wolne Media”. Uczestnicy protestowali przeciwko zmianom dokonanym w ustawie o radiofonii i telewizji, a w konsekwencji tego w zarządach TVP i Polskiego Radia.
12 stycznia KOD złożył u marszałka Sejmu obywatelski projekt inicjatywy ustawodawczej o Trybunale Konstytucyjnym.
18 stycznia KOD demonstrował przed budynkiem Komisji Europejskiej w Brukseli, gdzie odbyło się spotkanie Donalda Tuska, szefa Rady Europejskiej, z prezydentem Andrzejem Dudą, popierając hasła wyborcze prezydenta. Odbyła się też równolegle w tym samym miejscu kontrmanifestacja zwolenników rządu Beaty Szydło.
23 stycznia KOD zorganizował w ponad czterdziestu miastach w Polsce, a także za granicą, manifestacje pod hasłem „W obronie Twojej wolności”. W warszawskiej manifestacji brali udział działacze dawnego Komitetu Obrony Robotników oraz węgierskiej opozycji, między innymi Balázs Gulyás – węgierski socjolog, organizator manifestacji w 2014 roku przeciwko ograniczaniu dostępności Internetu. Uczestnicy przeszli sprzed Kancelarii Prezesa Rady Ministrów przed Pałac Prezydencki.
Luty 2016 27 lutego w Warszawie odbyła się demonstracja pod hasłem My Naród. Jednym z głównych tematów manifestacji była obrona dobrego imienia Lecha Wałęsy zainspirowana działaniami IPN, który opublikował część zawartości teczek z domu generała Czesława Kiszczaka bez uprzedniej weryfikacji. 28 w Gdańsku KOD demonstrował pod hasłem Polska murem za Wałęsą w obronie czci Lecha Wałęsy. Tego samego dnia manifestowano również w Łomży w związku ze zbliżającymi się wyborami uzupełniającymi do Senatu.
Marzec 2016 Po ogłoszeniu 11 marca 2016 przez Europejską Komisję na rzecz Demokracji przez Prawo (tzw. Komisja Wenecka) opinii w sprawie zagrożeń dla porządku konstytucyjnego w Polsce, 12 marca 2016 KOD współorganizował manifestację w Warszawie pod hasłem Obrońmy ład konstytucyjny. W ocenie warszawskiego ratusza zgromadziła ona 50 tys., a według policji 15 tys. osób.