Kopuła na SkalePolski egzonim przyjęty na 139. posiedzeniu KSNG. (, Kubbat as-Sachra) – muzułmańskie sanktuarium położone na Wzgórzu Świątynnym w Jerozolimie, stanowiące jedno z najświętszych miejsc islamu i najwcześniejszą muzułmańską budowlę, która dotrwała do naszych czasów.
Kopuła na Skale została zbudowana ok. 691/692 na polecenie kalifa Abd al-Malika (685–705). Późniejsza muzułmańska tradycja powiązała ją z nocną podróżą (Isra) Mahometa i jego wstąpieniem do Nieba (Miradż), jednak prawdopodobnie pierwotnie Kopuła była po prostu monumentem mającym uczcić zwycięstwo islamu. Współcześnie stała się ona ważnym symbolem palestyńskich aspiracji niepodległościowych. Kopuła należy do rodzaju budowli znanych jako martyria, zaś jej ośmiokątna forma wykazuje szczególne podobieństwo do kościoła Kathisma zbudowanego w V wieku. Także dekoracja wnętrza Kopuły i inne szczegóły jej budowy posiadają swoje odpowiedniki w ówczesnej architekturze chrześcijańskiej lub sasanidzkiej. Sanktuarium posiada jednak również cechy całkowicie oryginalne. Jej mozaiki nie zawierają żadnego przedstawienia żywej istoty. Dekoracje łączą ze sobą w dowolny sposób formy o charakterze naturalistycznym i nienaturalistycznym oraz wykazują nieprzerwaną różnorodność, nigdy nie posuwając się do dokładnego powtórzenia. Kopuła zrywa również z obowiązującą w sztuce grecko-rzymskiej zasadą podporządkowania ornamentu architekturze. Także sposób, w jaki centralna kopuła wieńczy ośmiobok, jest całkowicie oryginalny i nie ma analogii w innych kopułach z tego okresu. Pozostaje ona budowlą jedyną w swoim rodzaju, nie stanowiącą części żadnej architektonicznej serii.
Data budowy i ideologia thumb|left|160px|Wnętrze Kopuły z odkrytą Skałą Kopuła na Skale położona jest na sztucznej platformie zbudowanej w czasach Heroda Wielkiego (37–4 p.n.e.) będącej częścią rozległego terenu, który w tradycji muzułmańskiej nazywany jest Al-Haram asz-Szarif (Święty Teren), a w języku polskim jest bardziej znany jako Wzgórze Świątynne. Na platformie znajduje się też kilka innych budynków, w szczególności Kopuła Łańcucha położona na wschód od Kopuły na Skale i Meczet Al-Aksa położony na południe od niej. Kopuła otacza nagą skałę stanowiącą najwyższy punkt Wzgórza Świątynnego. Inskrypcja ciągnącą się wzdłuż ośmiobocznego pasa arkad wskazuje, że budynek został wzniesiony w roku 72 hidżry (691/692 n.e.) i wymienia jako jego fundatora kalifa Al-Mamuna (813–833). Data wzniesienia pokazuje jednak, że prawdziwym fundatorem Kopuły był kalif Abd al-Malik (685–705), którego imię zostało później zastąpione przez imię Al-Mamuna. Generalnie przyjmuje się, że rok 691/692 należy rozumieć jako datę zakończenia budowy Kopuły, niemniej jest także możliwe, iż był to jedynie rok rozpoczęcia budowy i Kopuła została ukończona później, w latach 90. VII stulecia.
Powody, dla których Abd al-Malik zdecydował się zbudować Kopułę właśnie w tym miejscu, nie są jasne, ponieważ nie podają ich żadne współczesne temu wydarzeniu źródła literackie czy epigraficzne. Źródła literackie z okresu abbasydzkiego (najwcześniejsze to Al-Jakubi (zm. 897/898) i patriarcha Eutychiusz (zm. 940), twierdzą, że Abd al-Malik, w sytuacji gdy Mekkę zajmował Ibn az-Zubajr, pragnął zastąpić Al-Kabę alternatywnym miejscem pielgrzymki w Jerozolimie. Wydaje się jednak czymś nieprawdopodobnym, by Abd al-Malik zamierzał dokonywać tak fundamentalnej zmiany w muzułmańskiej tradycji, ponieważ prowadziłoby to raczej do osłabienia, niż wzmocnienia jego pozycji. Co więcej, według At-Tabariego żołnierze Abd al-Malika brali udział w pielgrzymce jeszcze w roku 687/688, a chcieli wziąć w niej udział nawet już podczas samego oblężenia Mekki, na co jednak tym razem nie zgodził się Ibn az-Zubajr. Szczególnie Al-Jakubi był zaciekłym antyumajjadzkim polemistą i obaj z Eutychiuszem twierdzą ponadto, że Umajjadzi zakazali pielgrzymowania do Mekki, co pozostaje w jaskrawej sprzeczności z wiarygodnymi świadectwami, zgodnie z którymi sami umajjadzcy kalifowie brali udział w pielgrzymce. Tym samym trudno uznać za wiarygodne także twierdzenia Al-Jakubiego i Eutychiusza co do zamiaru zmiany przez Umajjadów miejsca pielgrzymki. Pozostaje jednak faktem, że dwa ambity otaczające Kopułę usprawniały ruch wokół położonej centralnie Skały na sposób przywołujący porównanie z rytualnym okrążaniem Al-Kaby (tawaf), stąd także one mogły służyć do odprawiania jakiegoś rytuału.
thumb|left|200px|Kopuła Łańcucha przed Kopułą na Skale Z biegiem czasu w muzułmańskiej tradycji Kopuła została powiązana z cudowną nocną podróżą (Isra) Mahometa do koranicznego „Najdalszego Meczetu” (Masdżid al-Aksa, Koran, XVII, 1) i jego późniejszym wstąpieniem do Nieba (Miradż), które miało się dokonać właśnie ze Skały. Nie ulega wątpliwości, że takie właśnie religijne znaczenie jest dzisiaj przypisywane Kopule i cały teren Al-Haram asz-Szarif stał się Masdżid al-Aksa (stąd Meczet al-Aksa), jak dzisiaj wierzą pobożni muzułmanie. Chociaż to powiązanie pomiędzy Miradżem a Skałą zostało dokonane stosunkowo wcześnie, nie da się go jednak prześledzić wstecz do czasu powstania Kopuły. Nie ma także żadnego śladu tego powiązania w najbardziej autentycznym dokumencie na temat Kopuły, tj. jej inskrypcjach.
Istnieje także tradycja Proroka (hadis), zgodnie z którą Skała jest miejscem, z którego Bóg wrócił do Nieba po stworzeniu Ziemi. Tradycja ta była początkowo uznawana przez wielu muzułmańskich teologów, ostatecznie jednak z powodów teologicznych została odrzucona w IX wieku. Odzwierciedla ona stare chrześcijańskie i żydowskie znaczenie Jerozolimy jako miejsca, w którym skończy się czas, przyjdzie Mesjasz, zacznie się Zmartwychwstanie i Sąd Ostateczny. Mesjanistyczna eschatologia związana z Jerozolimą stała się częścią muzułmańskiej pobożności. Dopiero po całkowitym ustabilizowaniu się muzułmańskiej władzy i ideologii na tych terenach te wcześniejsze tradycje straciły na znaczeniu i zostały zastąpione przez inne objaśnienia, prawdopodobnie pochodzące z ludowych wierzeń i praktyk. Umajjadzi mogli być także świadomi powiązań pomiędzy miejscem budowy Kopuły a ołtarzem bądź najświętszym miejscem Świątyni Jerozolimskiej. Co więcej, wiemy, iż podziurawiona skała (lapis pertusis) została namaszczona przez jerozolimskich Żydów w IV wieku i nie jest czymś niemożliwym, by była to ta sama skała, która dzisiaj znajduje się pod Kopułą. Al-Mukaddasi (zm. ok. 990) przekazał tradycję, zgodnie z którą na końcu czasów sanktuaria Mekki i Medyny przybędą do Jerozolimy. Stąd jest możliwe, iż Kopuła oraz Złota Brama (położona na wschodnim murze Al-Haram asz-Szarif) powinny być rozumiane w kontekście sądu dusz.
Ponieważ literackie źródła co do znaczenia Kopuły są tak rozbieżne pomiędzy sobą i nie sięgają czasów jej powstania, szczególną wagę w studiach nad powodami jej budowy ma analiza samego budynku, a w szczególności jego ikonografii i inskrypcji. Pod względem wizualnym wzniesienie Kopuły było próbą przyćmienia położonej nieopodal bazyliki Grobu Świętego. Kopuła należy do ustanowionego w późnej starożytności rodzaju budowli sakralnych na planie centralnym, znanych jako martyria, albo upamiętniających monumentów. Prace archeologiczne w Wielkiej Syrii pozwoliły na identyfikację innych oktagonalnych budynków tego typu, przede wszystkim kościoła Kathisma położonego pomiędzy Jerozolimą a Betlejem. Zbudowany w V wieku i odnowiony w VII ten budynek miał w centrum nagą skałę, wokół której umieszczono małe kaplice.
Precyzyjnie dobrane wersety Koranu oddane w inskrypcjach Kopuły głoszą chwałę i miłosierdzie Boga, że jest on sam i nie posiada synów (m.in. Koran, IV, 171: „Mesjasz, Jezus syn Marii, jest tylko posłańcem Boga [...] Bóg-Allah to tylko jeden Bóg! On jest nazbyt wyniosły, by mieć syna”, przekład Józefa Bielawskiego), a Mahomet jest jego prorokiem. „Inskrypcje wewnątrz Kopuły na Skale bardzo wyraźnie odrzucały doktrynę Trójcy i głosiły, że islam zastąpił wszystkie inne religie. Trudno sobie wyobrazić bardziej jednoznaczną deklarację religijnej tożsamości i celu imperium, lub obniżonego statusu jaki niemuzułmanie (a w szczególności chrześcijanie) mieli w nim zajmować”.
thumb|200px|Ornamenty i inskrypcje w Kopule na Skale Należy także pamiętać, że we wczesnym okresie muzułmańskim w Kopule na Skale miała wisieć słynna korona sasanidzkich szachinszachów. W sumie: „usytuowanie Kopuły na wzgórzu Moria, tradycyjnie przyjętym jako miejsce świątyni żydowskiej i związanym z wielu różnymi legendami oraz wydarzeniami historycznymi, jego dekoracja wyobrażająca bizantyńskie i sasanidzkie korony i klejnoty pośród motywów roślinnych, jego fizyczna dominacja nad pejzażem miejskim Jerozolimy, inskrypcje, w tym wiele bardzo precyzyjnie wybranych cytatów z Koranu i wiele ostatnio odkrytych wczesnych muzułmańskich tradycji, wszystko to stwarza liczne powody wzniesienia tu sanktuarium Kopuła na Skale: miała ona głosić zwycięstwo islamu, jako religii dopełniającej objawienie dwóch innych religii monoteistycznych; dorównać splendorem i przepychem wielkim chrześcijańskim sanktuariom w Jerozolimie i wszędzie indziej; uczcić dynastię Umajjadów świątynią zawierającą konotacje ze świątynią Salomona poprzez przedstawienia rajskich drzew oraz odniesienia do Jerozolimy jako miejsca o szczególnych wartościach religijnych”.
Budując Kopułę, Abd al-Malik zdawał się nawiązywać do swojego wielkiego poprzednika, Mu’awiji (661–680), który, uznając wyjątkową świętość Jerozolimy, miał modlić się w bazylice Grobu Świętego i przy grobie Maryi. Zarazem jednak różnica pomiędzy dwoma kalifami nie mogła być większa – podczas gdy Mu’awija nie wahał się czcić miejsc związanych z tak kluczowymi dla chrześcijan dogmatami, jak niepokalane poczęcie, ukrzyżowanie i zmartwychwstanie, uznając tym samym wspólne dziedzictwo islamu i poprzedzających go religii monoteistycznych, tak Abd al-Malik ożywił Wzgórze Świątynne, najświętsze miejsce judaizmu, i podkreślał świeżo uzyskaną odrębną samoświadomość islamu. Nadzorcą finansowej strony budowy Kopuły był Radża Ibn Hajwa, najważniejszy syryjski tradycjonista i asceta i to on oraz ludzie jego pokroju mogli być duchowymi ojcami całego przedsięwzięcia (nadzorcą właściwych robót był maula Jazid Ibn Salam).
Przedstawione tutaj interpretacje nie wykluczają się wzajemnie i jest możliwe, że Kopuła na Skale miała nieść ze sobą kilka przesłań jednocześnie. Jakikolwiek był oryginalny cel jej postawienia, pewne jest, że z biegiem czasu zaczęło wokół niej narastać coraz więcej różnych konotacji. Może być zatem uznana za rzadki przykład sanktuarium, którego pełne znaczenie objawiło się dopiero po zbudowaniu. Kopuła była przedstawiana w różnych mediach przez artystów świata islamu. Europejscy artyści także oddawali szczególną formę tego monumentu w obrazach, rysunkach i począwszy od XV wieku drukach. Budowla pozostaje ważnym symbolem palestyńskich aspiracji niepodległościowych i m.in. z tego powodu była reprodukowana na banknotach lub znaczkach pocztowych kilku muzułmańskich państw. Często pojawia się także w sztuce popularnej.
Architektura i dekoracja thumb|left|200px|Tambur z oknami i centralna kopuła widziane od środka. Widoczne trzy fryzy Kopuły – jeden usytuowany między dwiema częściami tamburu i dwa nad i poniżej okien