Okręty podwodne projektu 613 (w kodzie NATO: Whiskey) – typ średnich radzieckich okrętów podwodnych z napędem spalinowo-elektrycznym zaprojektowanych do prowadzenia działań operacyjnych na przybrzeżnych i śródlądowych wodach euro-azjatyckich. Budowane były w latach 1950–1958, stanowiły następcę okrętów typu S z zastosowanymi technologiami przejętymi z niemieckich okrętów podwodnych typu XXI. Najliczniej wyprodukowany typ okrętów podwodnych po II wojnie światowej. Pierwszy radziecki typ okrętów podwodnych, który otrzymał zachodnią nazwę kodową dla określenia typu.
Okręty wybudowano w konstrukcji dwukadłubowej z opływowym kadłubem lekkim, w pięciu wersjach, niektóre z nich przystosowano do przenoszenia pocisków manewrujących kilka zaś do pełnienia dozoru radarowego. Jednostki te były wyposażone w cztery wyrzutnie torpedowe kalibru 533 mm na dziobie i dwie na rufie. Były to też pierwsze radzieckie jednostki które zdolne były do stawiania min z wyrzutni torpedowych. Wyprodukowano 215 okrętów tego typu dla marynarki wojennej ZSRR, część z nich została sprzedanych za granicę. 15 jednostek tego projektu zostało dodatkowo wyprodukowanych w Chinach, na podstawie dokumentacji dostarczonej ze Związku Radzieckiego. Konstrukcja tego projektu stała się podstawą dla kolejnych generacji jednostek tej klasy w ZSRR.
Geneza Po zakończeniu II wojny światowej Józef Stalin przyznał priorytet odbudowie radzieckiego przemysłu stoczniowego, rozpoczynając także budowę wielkiej floty oceanicznej, w skład której wchodzić miały lotniskowce, krążowniki liniowe i mniejsze niszczyciele oraz okręty podwodne. Z końcem wojny radzieccy konstruktorzy i badacze skoncentrowani byli na zwiększaniu prędkości podwodnej, którą uznawali za decydujący czynnik wojny morskiej. W celu zwiększenia prędkości i utrzymania jej przez dłuższy czas konstruktorzy sowieccy zdecydowali się na zwiększenie mocy silników elektrycznych oraz pojemności baterii, umożliwienie silnikom Diesla pracy w trakcie zanurzenia okrętu oraz zaprzęgnięcie turbiny okrętowej do pracy w trakcie operacji podwodnychNorman Polmar: Cold War Submarines, s. 11-28. Modelem prac w tym kierunku były niemieckie okręty podwodne, w tym jednostka typu VIIC zatopiona, a następnie wydobyta przez siły radzieckie na Bałtyku w 1944 roku (U-250)U-250 zatopiony został 30 lipca 1944 roku, do niewoli wzięto sześciu członków załogi, w tym oficerów, Sowieci przejęli także książki kodowe, instrukcje, maszynę kodującą enigma oraz torpedę akustyczną G7es T5., okręty znalezione w niemieckich stoczniach bałtyckich zajętych przez Armię Czerwoną oraz 10 U-Bootów – w tym 4 typu XXINorman Friedman: U.S. Submarines Since 1945, s. 45-47 – formalnie przyznane Związkowi Radzieckiemu na podstawie postanowień konferencji poczdamskiej. + Niemieckie okręty podwodne oficjalnie przejęte przez Związek Radziecki Typ VIIC U-1057 U-1058 U-1064 U-1305Typ IXC U-1231 Typ XXI U-2529 U-3035 U-3041 U-3515 Typ XXIII U-2353 Kilka raportów zachodnich źródeł wywiadowczych stwierdzało, iż Związek Radziecki przejął w rzeczywistości większą liczbę jednostek XXI. M.in. amerykański Połączony Komitet Wywiadu w swoim raporcie ze stycznia 1948 roku dla Kolegium Połączonych Szefów Sztabów szacował, że Związek Radziecki ma 15 okrętów typu XXI w służbie operacyjnej, w ciągu następnych dwóch miesięcy może ukończyć budowę 6 kolejnych jednostek tego typu, w ciągu zaś kolejnych 18 miesięcy może dokończyć montaż z prefabrykowanych elementów kolejnych 39 jednostek. left|thumb|Niemiecki okręt podwodny typu XXI. Na fotografii po wojnie jako okręt muzeum „Wilhelm Bauer”. Niemieckie zakłady produkujące elementy jednostek XXI oraz najważniejszy – stocznia Schichau w Gdańsku, były zajęte przez wojska ZSRR. Znajdowały się w nich komponenty jednostek XXI, a w samej stoczni niewykończone okręty (zbudowane już jednostki od U-3538 do U-3542 znajdowały się w stoczni na etapie końcowego wyposażania). Dodatkowo, w stoczni znajdowały się relatywnie kompletne sekcje dla co najmniej ośmiu dodatkowych okrętów. Zachodnie szacunki co do losu tych okrętów są jednak wzajemnie sprzeczne. Według jednego z niemieckich inżynierów, co najmniej dwa niemal kompletne okręty typu XXI zostały zwodowane w stoczni w Gdańsku przez specjalistów radzieckich, po czym odholowane do Kronsztadu. Inny jednak z niemieckich inżynierów stwierdził, że te niedokończone U-Booty zostały pozostawione w takim stanie, w jakim się znajdowały, wszystko jednak co do nich należało – zwłaszcza wyposażenie – zostało zabrane i wysłane do testów i badań. Bliższa prawdy jest najprawdopodobniej druga z tych wersji, sowieckie dane bowiem, podobnie jak informacje przekazywane wprost przez przełożonych radzieckich biur konstrukcyjnych, wskazują, że niemieckie okręty podwodne typu XXI używane były do testów i prób, po czym były niszczone – często przez storpedowanie.
Po zakończeniu drugiej wojny światowej, radzieckie wojsko oraz inżynierowie rozpoczęli także poszukiwania dokumentacji oraz inżynierów okrętów podwodnych w całej radzieckiej strefie okupacyjnej Niemiec. M.in w Blankenburgu odnaleziono biuro projektowe pracujące nad turbinami Waltera. Inżynierowie z tego biura podjęli prace pod radzieckim nadzorem, zaś pracami w imieniu szefa CKB-18 Aleksieja Antipina kierował B.D. ZlatopolskiNorman Polmar: Cold Wars Submarines, s. 40. Jednostki typu XXI oraz elementy i materiały służące do ich budowy były badane przez dużą liczbę radzieckich instytutów naukowo-badawczych i biur konstrukcyjnych. Pierwszą powojenną konstrukcją CKB-18 był projekt 614, będący w rzeczywistości kopią typu XXI. Projekt ten nie został ukończony z uwagi na to, że został uznany za niewystarczająco niezawodny. Projekt 614 stał się jednak bazą intensywnych studiów nad konstrukcją i inżynierskimi rozwiązaniami zastosowanymi przez konstruktorów niemieckich w typie XXI. Doprowadziło to do rozwinięcia w ZSRR wielu technologii, zwłaszcza nowych typów stali oraz spawania elektrycznego, nowych koncepcji kontroli okrętu, niskoszumowych śrub okrętowych, instalacji absorbujących wstrząsy, powłok anechoicznych kadłuba oraz zastosowania na głowicach chrap materiałów absorbujących fale radarowe.
Projekt 613 Proces rozwojowy tego projektu został zapoczątkowany w roku 1942 pod postacią projektu 608. Program ten jednak został zatrzymany przez dowództwo radzieckiej marynarki, gdyż wyporność projektowanej jednostki przekroczyła założenia projektowe o 50 tonNorman Polmar: Cold War Submarines, s. 24–28.. W 1946 roku program reaktywowano, tym razem jednak w celu opracowania konstrukcji okrętów projektu 613, z wykorzystaniem konstrukcji opracowanych w Niemczech typów VIIC i XXI. Do tego celu wykorzystano także zatopiony na Bałtyku niemiecki okręt podwodny U-250, który po wydobyciu z dna został poddany szczegółowym badaniom. Modyfikacja projektu 608 do projektu 613 została dokonana w CKB-18 pod nadzorem kapitana 1. rangi Władymira Peregudowa, który włączył do nowego projektu szereg rozwiązań powstałych dzięki studiom projektów U-Bootów typów VIIC i XXI oraz analizom konstrukcji egzemplarza U-250, który nadzorował ten projekt jedynie jednak do momentu rozpoczęcia budowy okrętu prototypowego, kiedy został zastąpiony przez Zosima Derebina. Projekt 613 wprowadził marynarkę radziecką na nowy poziom sprawności podwodnej, przyjmując wiele niemieckich rozwiązań konstrukcyjnych, stanowił podstawę rozwoju przyszłych radzieckich generacji okrętów podwodnych.
Wstępny projekt zaakceptowano w październiku 1947, projekt techniczny w 1948. Budowę okrętu prototypowego projektu 613 – S-80 – rozpoczęto w stoczni Krasnoje Surmowo w Gorki 13 marca 1950 roku, następnie dodatkową produkcję rozpoczęto w Zakładzie Nr 189 (obecnie Stocznia Bałtycka) w LeningradzieT. Grzesikowski, C. Rudzki: ORP Kondor (294), s. 24-25., zakładzie nr 444 w Mikołajowie nad Morzem Czarnym i zakładzie nr 199 imienia Leninowskiego Komsomołu w Komsomolsku nad Amurem. Okręty budowane w Gorkim były spławiane Wołgą celem wykończenia w stoczniach nad Morzem Kaspijskim i Morzem Czarnym. Okręty te nie były jednak w całości budowane w stoczniach, na szeroką skalę wykorzystano w ich produkcji prefabrykowane elementy dostarczane do stoczni z zakładów na terenie całego kraju. S-80 został zwodowany 21 października 1950 roku przy 70% ukończenia, po czym został przetransportowany barką wzdłuż Wołgi do Baku nad Morzem Kaspijskim, gdzie został wykończony i po szeroko zakrojonych testach został wprowadzony do służby 2 grudnia 1951 roku. W ramach wielkiego stalinowskiego programu rozbudowy floty, do 1958 roku w Związku Radzieckim wyprodukowano ogółem 215 okrętów podwodnych dla marynarki radzieckiej, w tempie średnio ponad 2,5 okrętu na miesiąc, w następującym rozkładzie:. Stocznia Liczba jednostek Lata ukończenia Zakład nr 112 Krasnoje Surmowo 113 1951–1956 Zakład nr 444 Stocznia Czarnomorska 72 1952–1957 Zakład nr 189 Stocznia Bałtycka 19 1953–1958 Zakład nr 199 Leninskij Komsomoł 11 1954–1957 Program budowy okrętów projektu 613 był największym radzieckim programem zbrojeniowym w zakresie budowy okrętów podwodnych w historii, tonażem przekroczył wszystkie tego typu dotychczasowe programy razem wzięte, w zakresie zaś liczby kadłubów projekt 613 był największym programem zbrojeniowym ery zimnej wojny na świecie. Według dostępnych informacji archiwalnych, planowana była budowa 340 okrętów tego projektu.
W 1954 roku dokumentacja projektowa jednostek tego typu została przekazana do Chińskiej Republiki Ludowej, trzy dodatkowe jednostki zaś tego typu zostały prefabrykowane w ZSRR i w częściach wysłane do Chin, celem montażu w szanghajskiej stoczni Jiangnan. Według dostarczonej z ZSRR dokumentacji, w Chinach zbudowano 15 okrętów tego typu, używając do tego celu początkowo dostarczone ze Związku Radzieckiego płaty blach stalowych, wyposażenie sonarowe, uzbrojenie i inne elementy wyposażenia. Większość zbudowanych w ZSRR okrętów weszła do służby w radzieckiej marynarce wojennej, część z nich jednak wyeksportowano do państw klienckich Związku Radzieckiego: Indonezji (14), Egiptu (8), KRLD (4), Polski (4) i Bułgarii (2). Syria i Kuba otrzymały po jednej jednostce mającej służyć jako stacjonarne punkty ładowania akumulatorów dla innych okrętów podwodnych, zaś do Albanii wyeksportowano dwie jednostki, dwie zaś inne zostały zajęte w porcie przez władze Albanii po załamaniu się z przyczyn ideologicznych stosunków między tym krajem a ZSRR.
Konstrukcja left|thumb|
thumb|Pozbawione jakiegokolwiek uzbrojenia artyleryjskiego śródokręcie jednostki Whiskey V. W porównaniu do Whiskey I, brak jest przedniej nadbudówki, okręt został natomiast wyposażony w nadbudówkę za kioskiem.
Okręty tego typu zostały zbudowane w architekturze dwukadłubowej, z całkowicie spawanym kadłubem sztywnym wykonanym ze stali stopowej SChL-4 z opływowym kształtem kadłuba lekkiego, którego część rufowa otrzymała konfigurację „noża” z dużym sterem umieszczonym za dwiema bliźniaczymi śrubamiNorman Polmar: Cold War Submarines, s. 24–28.. Za pędnikami umieszczono również poziome stery głębokości. Blachy kadłuba sztywnego o długości 58 metrów i średnicy 4,4 metra, miały grubość 16 do 20 mm (pod kioskiem 26 mm), zaś dzielących go grodzi wodoszczelnych 30 mmSutkowski, S., Grzesikowski, T.: ORP Kondor, s. 7-8.. left|thumb|Sylwetka jednostki typu Whiskey I. Okręty pierwszego wzoru tego typu wyposażone były w działo pokładowe oraz podwójne działko 25 mm w przedniej części nadbudówki, które w późniejszych wersjach zostało usunięte w celu zmniejszenia oporów i turbulencji opływającej kadłub wody, a w konsekwencji zaoszczędzenia energii oraz zwiększeniu prędkości okrętów. left|thumb|Sylwetka jednostki typu Whiskey V. Widoczną na pierwszy rzut oka cechą charakterystyczną tej wersji projektu, był odmienny kształt kiosku ze zmienioną nadbudówką i brak artyleryjskiego uzbrojenia pokładowego, a także konsola sonaru pod kadłubem. Jednostkami tej odmiany projektu 613 były m.in. polskie okręty „Orzeł”, „Sokół”, „Kondor” i „Bielik”.