thumb|Medalion z popiersiem Chrystusa (tzw. Medalion Cumberlanda)najstarszy zabytek ze Skarbu WelfówVIII w. ClevelandCleveland Museum of Art Skarb Welfów lub Skarbiec Welfów (niem. Welfenschatz) – zbiór średniowiecznych dzieł sztuki złotniczej, część historycznego skarbca katedry Świętych Błażeja, Jana Chrzciciela i Tomasza Becketta w dolnosaksońskim Brunszwiku. Swoją nazwę skarbiec zawdzięcza dynastii Welfów, której Brunszwik był główną siedzibą, przedstawiciele tegoż rodu ofiarowali brunszwickiej świątyni poszczególne dary złotnicze, głównie relikwiarze. Od XVI w. do 1929 roku Skarb znajdował się pod opieką książąt z dynastii Welfów. Dzieła ze Skarbu Welfów, choć obecnie rozproszone w muzeach w Niemczech i Stanach Zjednoczonych, tworzą jeden z najcenniejszych dawnych zespołów dzieł złotniczych, zarówno pod względem ilości, jakości artystycznej oraz wartości historycznej.
Dzieje thumb|Warsztat saski, emaliowana skrzyneczka relikwiarzowa, schyłek XII w., Berlin, Kunstgewerbemuseum
X-XV w. Pradzieje Skarbu wiążą się z rodem Brunonów, który władał Brunszwikiem przed Welfami. Ówczesna starsza kolegiata dedykowana świętemu Błażejowi została hojnie uposażona przez Gertrudę Starszą z Brunszwiku (zm. 1077). Prawdopodobnie z tegoż uposażenia pochodzi brachium (relikwiarz w formie przedramienia z dłonią) św. Błażeja (obecnie w zamku Dankwarderode). Nadto razem ze swoim małżonkiem, Liudolfem, margrabią Fryzji mieli ofiarować katedrze dwa złote, kameryzowane krzyże relikwiarzowe (obecnie w zbiorach Cleveland Museum of Art). Wraz z główną fundacją Henryk Lew z dynastii Welfów polecił budowę nowej brunszwickiej katedry. Wzorował się na starotestamentowym królu Salomonie (budowa Świątyni Jerozolimskiej), sprawiając brązowy ołtarz i świecznik. Ponadto sprawił bogato iluminowany ewangeliarz, ale spośród relikwiarzy i dzieł złotniczych ze Skarbu Welfów nie da żadnego się jednoznacznie zidentyfikować z fundacją Henryka Lwa. Poza gotyckim plenarium (tablicy relikwiarzowej) daru Ottona Łagodnego (którego wizerunek figuruje na odwrocie dzieła), kwestia identyfikacji osób związanych z poszczególnymi darami złotniczymi Skarbu jest wciąż zagadkowa. Zarówno miejscowym i działających w różnych ośrodkach Rzeszy (głównie Saksonii i Nadrenii, z Kolonią na czele) złotnikom zlecano wykonywanie bogato zdobionych relikwiarzy.
XV-XIX w. Inwentarz z 1482 roku wspomina o 140 dziełach. W 1545 r. kilka dzieł katedra ofiarowała brunszwickiemu klasztorowi Świętego Cyriaka. W 1574 roku źródła wspominają o kradzieży około 20 dzieł, głównie monstrancji, po których odtąd ślad zaginął. W 1658 Skarb trafił do dóbr księcia Antoniego Ulryka. W 1671 roku, za sprawą Jana Fryderyka, księcia brunszwicko-lüneburskiego trafił do kaplicy pałacowej w Hanowerze, tam znajdował się do roku 1803. Podczas wojen napoleońskich po zajęciu Hanoweru przez wojska angielskie, Skarb trafił na Wyspy. Niebawem wrócił do pierwotnego miejsca. Jerzy V powołał w 1861 roku „Königliches Welfenmuseum”, które otwarto rok później. Po aneksji Królestwa Hanoweru do Królestwa Pruskiego w 1866 roku, Jerzy V wywiózł Skarb do Wiednia. Był eksponowany w tamtejszym Muzeum Sztuki i Przemysłu (Museum für Kunst und Industrie). W roku 1891 pod redakcją austriackiego historyka sztuki Wilhelma Antona Neumanna OCist ukazał się katalog dzieł Skarbu.
XX-XXI w. W 1929 Ernest August III Hanowerski, spadkobierca Welfów, podjął decyzję spieniężenia skarbca. 82 zabytki trafiły do konsorcjum we Frankfurcie nad Menem, przejęli go żydowscy handlarze dziełami sztuki: Saemy Rosenberg, Isaak Rosenbaum, Julius Falk, Arthur Goldschmidt i Zacharias Hackenbroch. Sprzedaż miała miejsce 5 października 1929, zabytki kosztowały kupców 7,5 milionów marek niemieckich. Po wystawach w Berlinie i Frankfurcie trafiły do Stanów Zjednoczonych, na przełomie 1930-1931 miała miejsce czasowa wystawa w Cleveland. Dziewięć zabytków nabyło miejscowe Cleveland Museum of Art, pojedyncze sakralia trafiły do innych muzeów w USA oraz prywatnych kolekcjonerów.
W 1934 roku 42 zabytki, które były w rękach żydowskich handlarzy z Frankfurtu, zostało zakupionych za 4.25 milionów marek niemieckich przez przedstawicieli III Rzeszy, mających statut władcy pruskiego. Za pomocą Dresdner Bank i za pośrednictwem Wilhelma Stuckarta trafiły do Hermanna Göringa, ówczesnego premiera Prus, ten przekazał Skarb Berlińskim Muzeom Państwowym. Nową siedzibą zabytków stało się Kunstgewerbemuseum w Berlinie, znajdujące się wówczas w dawnej rezydencji królewskiej.
Po wojennej ewakuacji niemiecka część Skarbu trafiła do pałacu Charlottenburg, gdzie znalazła się nowa siedziba Kunstgewerbemuseum, gromadząca zbiory tejże placówki przekazane Berlinowi Zachodniemu. Opiekę nad zabytkami sprawuje Fundacja Pruskiego Dziedzictwa Kultury. Jednakże nastąpił długoletni izraelsko-niemiecki spór o Skarb, który trwa do dziś; według żydowskich dyplomatów i spadkobierców po kupcach, Skarb został odebrany siłą ówczesnym żydowskim marszandom przez nazistowskich dygnitarzy, poprzez zmuszenie do znacznego zaniżenia ceny zabytków (obecnie ceniony jest na około 400 mln dolarów).
Dzieła Obecnie skarb jest rozproszony. Większość zabytków przechowywana jest w Muzeum Rzemiosła Artystycznego na Kulturforum w Berlinie oraz w Art Institute w Chicago, Cleveland Museum of Art w tymże mieście; pojedyncze zabytki znalazły się w zbiorach i muzeach m.in. w Göteborgu, Filadelfii, Kansas City (Nelson-Atkins Museum of Art), Houston, Cambridge (Massachusetts) oraz w brunszwickim Herzog Anton Ulrich-Museum. Niemal cały Skarb Welfów tworzą relikwiarze, od przedromańskich po późnogotyckie.
Medalion z popiersiem Chrystusa (tzw. Medalion Cumberlanda) Jest najstarszym zabytkiem ze Skarbu Welfów. Wykonany około 700 r. na obszarze środkowoniemieckim (dolina Wezery?) Ma formę owalną, wykonany ze złota i emalii w technice cloisonné enamel. Przedstawia Jezusa Chrystusa w ujęciu popiersiowym. Funkcja dzieła jest nieznana, prawdopodobnie stanowił element broszy. Prezentowany jest w Cleveland Museum of Art.
Dary Gertrudy Brunszwickiej i Liudolfa margrabiego Fryzji Bezpośrednio w historycznym miejscu (tj. brunszwicką katedrą) nie zachował się żaden zabytek, lecz w sąsiadującym z katedrą zamkiem Dankwarderode przechowywany jest relikwiarz świętego Błażeja w typie brachium, w formie przedramienia z dłonią. Relikwiarz ten jest darem Gertrudy Brunszwickiej, jest wykonany ze srebra złoconego, ozdobiony jest dwoma filigranowymi i kameryzowanymi bransoletami (u nasady oraz poniżej nadgarstka). Ponadto relikwiarz ten zdobią antyczne kamee. W przedniej części bransolety połączone są filigranowym pasem. Daru Gertrudy są dwa krzyże relikwiarzowe i ołtarzyk przenośny (w zbiorach Cleveland Museum of Art). Bliźniacze krzyże (identyczne wymiary, zastosowanie tych samych materiałów) są w typie crux gemmata. Pośrodku duże kaboszonowe kamienie szlachetne (chalcedon oraz szafir) wokół nich mniejsze. Na ramionach emaliowane plakietki z symbolami Ewangelistów (większość z nich w złym stanie zachowania). Ołtarzyk przenośny ma formę nieforemnego sześcianu (porfirowana płyta wierzchnia ma kształt prostokątny). Na bokach, pomiędzy kameryzowanym cokolikiem i gzymsem w arkadach umieszczono reliefowe wizerunki świętych.
Krzyż Welfów oraz inne krzyże relikwiarzowe i ołtarzowe
Krzyż Welfów jest największym i najcenniejszym krzyżem relikwiarzowym ze Skarbu Welfów. Wykonany został prawdopodobnie na Sycylii, lub południowej Italii, w 2 połowie XII w. Na stronie przedniej umieszczony jest pozłacany i kameryzowany enkolpion, jego powierzchnię, zdobią emaliowane wyobrażenia; Chrystusa Ukrzyżowanego oraz główki Marii, św. Jana Ewangelisty oraz św. Michała Archanioła. Na skrajach ramion, filigranową powierzchnię wypełniają kolejne kamienie szlachetne i perły.
Na odwrocie wyróżnia się relikwia (drzazga z Krzyża Pańskiego) umieszczona pod wielkim topazem umieszczonym na skrzyżowaniu ramion. Na skrajach ramion znajdują się cztery wielkie szafiry. Również na ramionach umieszczono emaliowane plakietki z inskrypcjami imion świętych apostołów i męczenników, powierzchnię wypełnia filigranowy ornament w formie stylizowanych wolut. Obwódka w całości jest ozdobiona ciągiem drobnych pereł.
Podstawę krzyża tworzy przysadzisty filar wsparty na potężnej trójnożnej bazie. Jej powierzchnię zdobią repusowane aniołki oraz maski, między figurami dekoracja ornamentalna. Trzon filara zdobią kanelury przybierające spiralną formę, kształt kapitela nawiązuje do porządku kompozytowego.
Krzyż Welfów jest przechowywany w berlińskim Kunstgewerbemuseum.
Również w zbiorach Kunstgewerbemuseum znajduje się krzyż, który pierwotnie stanowił część Skarbu Welfów, następnie został przeniesiony do opactwa Świętego Cyriaka położonego na południe od dawnych obwarowań Brunszwiku. W XIX wieku klasztor został skasowany, krzyż zaś trafił do dóbr miejscowych książąt. Krzyż powstał w XII w. na terenie Saksonii, charakteryzuje się pięcioma kaboszonami z kryształu górskiego pod którymi umieszczono relikwie pasyjne. Powierzchnię zdobi grawerowana dekoracja ornamentalnej. U stóp krzyża lane figurki Marii i św. Jana Ewangelisty. Podstawę tworzą lane figurki trzech wspiętych lwów.
W Art Institute of Chicago przechowywane są dwa XIV-wieczne krzyże relikwiarzowe. Na około 1300 r. datowany jest tzw. krzyż Veltheimów (poświadcza o tym tarcza herbowa na podstawie), w typie patriarchalnym (z dwoma ramionami poprzecznymi). Pozłacaną powierzchnię zdobią zróżnicowane kolorystycznie klejnoty (ametyst, karneol, chalcedon, labrador, szafir, topaz etc.). Pod niektórymi umieszczono relikwie świętych. Pierwotnie znajdował się w konwencie Świętej Anny w Brunszwiku, w nieznanym czasie trafił do Skarbu Welfów. Również w tym samym muzeum znajduje się krzyż ołtarzowy, wykonany ze srebra pozłacanego. Zdobi go płaskorzeźbiony wizerunek Chrystusa ukrzyżowanego oraz okrągłe plakietki z symbolami Ewangelistów. Prawdopodobnie dar księcia Ottona Łagodnego dla katedry w Brunszwiku.
Relikwiarze świętych Największą grupę tworzą relikwiarze mieszczące relikwie patronów katedry brunszwickiej oraz innych świętych. Od strony typologicznej i formalnej Skarb Welfów tworzyły relikwiarze mówiące (w formie podporządkowanej danej części ciała, z której pochodzi relikwia), przede wszystkim popiersia relikwiarze (hermy) oraz relikwiarze w formie ręki (brachia) dla przechowywania czaszki oraz kości ręki. Kolejny zespół relikwiarzy tworzyły posążki oraz rozmaite w formie ostensoria mieszczące relikwie niższej rangi.
Spośród relikwiarzy mówiących zachowało się dwa popiersia relikwiarzowe: św. Błażeja datowany na około 1350 r. oraz starsza z XII w. herma św. Kosmasa (oba dzieła w Kunstgewerbemuseum).
Większy zespół tworzą brachia, oprócz najstarszego relikwiarza na ramię św. Błażeja (Brunszwik, Zamek Dankwarderode), zachowało się jedenaście tego typu relikwiarzy: dziewięć w Berlinie (świętych Zygmunta, Bartłomieja, Cezarego, Teodora, Wawrzyńca, Jerzego, Marii Magdaleny) oraz po jednym w Cleveland (nieznanego świętego) i Filadelfii (św. Babilasa). Dziewięć z nich (w tym oba w zbiorach amerykańskich) są wykonane ze srebra złoconego, pozostałe są z drzewa lipowego. Po brunszwickim brachium św. Błażeja najstarszym jest relikwiarz św. Zygmunta datowane na schyłek XI w. Spośród pozostałych wyróżnia się odmienną strukturą i bogatą dekoracją: składa się z czworobocznej stopy wspartej na nóżkach, przedramienia okrytego rękawem alby i dalmatyki z dłonią podtrzymującą kulę zwieńczoną kwiatem lilii, który jest stylizowany na heraldycznym schemacie obrazowania fleur-de-lis. Dekorację tworzą filigranowe i kameryzowane obwódki zdobiące cokolik stopy oraz mankiety obu rękawów. Przy narożach stopy zdobione filigranem i małymi kamieniami (częściowo zachowane) wypukłe, wrzecionowate oprawki dużych (nie zachowanych do dziś) kamieni szlachetnych.