Partia Socjalistycznego Odrodzenia Arabskiego w Iraku (, Hizb al-Baas al-Arabi al-Isztiraki fi Irak), czyli iracka partia Baas (skrótowo w literaturze przedmiotu) – jedna z dwóch organizacji partyjnych powstałych po rozłamie w partii Baas w latach 60. XX wieku, opartych na ideologii baasistowskiej, wywodzącej się z nurtów tzw. socjalizmu arabskiego i panarabizmu.
W 1947 Michel Aflak, Salah ad-Din al-Bitar oraz Zaki al-Arsuzi utworzyli w Damaszku Partię Odrodzenia Arabskiego (arab. Hizb al-Bas al-Arabi). Program ideowy organizacji – baasizm – sformułowany został przede wszystkim przez Aflaka i głosił potrzebę zjednoczenia wszystkich Arabów, tworzących jeden narodów, we wspólnym państwie, a następnie budowę ustroju socjalistycznego, który był jednak definiowany w sposób bardzo ogólny (miał stanowić połączenie elementów myśli socjalistycznej z Europy ze specyfiką arabską). W założeniach twórców w każdym kraju arabskim miały powstać organizacje partyjne podporządkowane wspólnemu kierownictwu (Przywództwu Narodowemu). W rzeczywistości jednak partia Baas w każdym z państw, gdzie powstała, działała osobno, między organizacjami szybko pojawiły się różnice ideowe i konflikty personalne. W Iraku komórki partii Baas powstały według różnych źródeł już w 1947 lub dopiero cztery lata później, jednak do 1957 organizacja zgromadziła zaledwie 300 członków. Partia poparła obalenie monarchii w Iraku w 1958, a wśród inicjatorów przewrotu, Wolnych Oficerów, byli jej działacze Ahmad Hasan al-Bakr i Salih Mahdi Ammasz. Już rok po przewrocie baasiści znaleźli się jednak w opozycji do rządu Abd al-Karima Kasima, a nawet – bez powodzenia – próbowali zorganizować zamach na jego życie. W lutym 1963 partia przeprowadziła zamach stanu, obalając rząd Kasima, jednak utrzymała się przy władzy tylko do listopada tego samego roku, gdy miał miejsce pucz gen. Abd as-Salama Arifa. W 1968 baasiści odzyskali władzę w Iraku drogą kolejnego puczu.
Rządy partii w 1979 przerodziły się w dyktatorskie rządy Saddama Husajna. Rozbudowany aparat partii Baas służył odtąd wyłącznie podtrzymywaniu jego władzy, a w drugiej kolejności – gwarantowaniu interesów finansowych dyktatora oraz całej faworyzowanej społeczności sunnitów irackich. Iracka Partia Baas stała się wówczas bezideową partią władzy, indoktrynującą całe społeczeństwo w duchu kultu Saddama Husajna. W okresie rządów baasistów w Iraku na masową skalę łamane były prawa człowieka, miały miejsce pozasądowe egzekucje, tortury, w końcu lat 80. przeprowadzono ludobójczą kampanię antykurdyjską, przez cały okres rządów partii dyskryminowani byli szyici.
Partia Baas straciła władzę w Iraku wskutek amerykańskiej interwencji w 2003. W tym samym roku została zdelegalizowana, a jej dawnych działaczy usunięto z życia publicznego kraju (debasyfikacja). Jako że partia miała przed 2003 charakter masowy, a członkostwo w niej było warunkiem kariery w państwowej administracji i wojsku, oznaczało to pozbawienie Iraku wykwalifikowanych kadr. Zmarginalizowani dawni baasiści w celu odzyskania wpływów sprzymierzyli się z fundamentalistami islamskimi, przyczyniając się m.in. do powstania i rozwoju Państwa Islamskiego.
Powstanie partii Baas mały|276x276px|Michel Aflak Partia Baas została oficjalnie założona 7 kwietnia 1947 w Damaszku w Syrii, drogą zjednoczenia dwóch partii: Partii Odrodzenia Arabskiego (arab. Hizb al-Bas al-Arabi), założonej przez Michela Aflaka, Salah ad-Din al-Bitara i Zakiego al-ArsuziegoR. Ożarowski, Ideologia..., s. 26–28. oraz Arabskiej Partii Socjalistycznej (arab. Al-Hizb al-Arabi al-Isztiraki) Akrama al-Hauraniego. Twórcy pierwszej z wymienionych formacji czerpali inspirację z europejskich nowoczesnych ruchów nacjonalistycznych, podczas gdy druga z partii zaliczała się do skrajnej lewicy. Wzorem pod względem organizacyjnym był także Indyjski Kongres NarodowyF. Jomma, System polityczny Syrii a „Arabska Wiosna Ludów”. Reforma państwa czy upadek reżimu?, [w:] red. K. Górak-Sosnowska, K. Pachniak, Bunt czy rewolucja? Przemiany na Bliskim Wschodzie po 2010 roku, Ibidem, Łódź 2010, , s. 125–126.. Naczelnymi hasłami partii były dążenie do jedności arabskiej, wolności oraz socjalizmu. Granice państwa arabskiego sięgać miały od Adenu i cieśniny Bab al-Mandab do Tatwan oraz do Anatolii na północy, pokrywając się z obszarem największej terytorialnej ekspansji arabsko-muzułmańskiej.
Głównym ideologiem organizacji był Aflak, który sformułował doktrynę określaną w literaturze mianem baasizmuŁ. Fyderek, Pretorianie..., s. 132.. Partia Baas, nieuznająca istnienia odrębnych narodów posługujących się językiem arabskim, z założenia miała być jednolitą strukturą działającą na całym wskazanym wyżej obszarze, podzieloną – do momentu utworzenia jednego państwa wszystkich Arabów – na oddziały w poszczególnych krajach. Szybko po swoim powstaniu znalazła zwolenników w całym świecie arabskim, poza Syrią przede wszystkim w Libanie, Jordanii, Iraku, Libii, Tunezji i Jemenie. Praktycznie od początku jednak okazywało się, że różnice między społecznościami arabskimi w poszczególnych krajach są zbyt poważne, by w pełni skoordynować działalność lokalnych komórek partyjnych.
Powstanie i rozwój irackiej organizacji partyjnej mały|200x200px|Orzeł Saladyna – symbol oficjalnej gazety irackiej partii Baas Według niektórych źródeł pierwsze komórki partii Baas powstały w Iraku natychmiast po kongresie założycielskim organizacji w 1947. Ich twórcami mieli być Irakijczycy uczestniczący w kongresie: Abd ar-Rahman ad-Damin oraz Abd al-Chalik al-Chudajri. Pierwszy z nich w tym ujęciu został pierwszym sekretarzem generalnym irackiego oddziału partii BaasThe Baath Party.. Według innych źródeł pierwsze komórki partii Baas powstały w Iraku w 1951; na czele irackiego oddziału organizacji stał od wymienionego roku Fu’ad ar-Rikabi.. W roku następnym członkowie partii pierwszy raz wystąpili publicznie, biorąc udział w zamieszkach antyrządowychR. Bidwell, Dictionary of Modern Arab History, Routledge, 2012, 9781136162985, s. 60.. Członkowie organizacji wywodzili się przede wszystkim spośród młodego pokolenia szyitów, krytycznych wobec elity władzy, zdominowanej przez sunnitów, ale także wobec duchownych szyickich. Program Baas znajdował zwolenników także wśród studentów, ponadto partia starała się pozyskiwać sympatyków w wojsku. W pierwszym, siedemnastoosobowym kierownictwie partii było ośmiu szyitów. Idee prezentowane przez iracką organizację różniły się przy tym od wariantu pierwotnego. Akcentowano przede wszystkim jedność Arabów, niezależną od wyznania, o socjalizmie natomiast mówiono niewiele i w ogólnikowy sposób. Partia teoretycznie opowiadała się za demokratycznym ustrojem państwowym, faktycznie zaś głosiła silną pozycję państwa i wiodącą rolę partii w przebudowanym społeczeństwie. W 1955 baasiści brali udział w protestach po utworzeniu Paktu Bagdadzkiego; po tych wydarzeniach 22 przywódców organizacji, na czele z ar-Rikabim, zostało aresztowanych. W 1955 partia liczyła według policyjnego rejestru 289 członków.
W 1957 iracki oddział partii Baas przystąpił do Frontu Jedności Narodowej, opozycyjnego względem rządu Nuriego as-Sa’ida, domagającego się respektowania w Iraku zasad demokracji, poszanowania konstytucji, zachowania neutralności, opuszczenia Paktu Bagdadzkiego oraz zniesienia stanu wyjątkowego. Wstępując do Frontu, partia Baas była nadal organizacją o marginalnym zasięgu, licząc mniej niż 300 członków. mały|200x200px|Komórka irackiego oddziału partii Baas, zdjęcie wykonane w Kairze między r. 1959 a 1963. W grupie młodych działaczy widoczny Saddam Husajn
Za rządów Abd al-Karima Kasima Partia Baas poparła zamach stanu zorganizowany przez organizację Wolnych Oficerów, który zapoczątkował rewolucję iracką. Na wezwanie przywódców przewrotu sympatycy organizacji, razem ze zwolennikami Irackiej Partii Komunistycznej i Partii Narodowo-Demokratycznej wyszli na ulice, by manifestować poparcie dla obalenia monarchii i tym samym tworzyć wrażenie, że nastąpiło ono wskutek spontanicznego powstania. Wśród Wolnych Oficerów byli wojskowi należący do partii – Ahmad Hasan al-Bakr oraz Salih Mahdi Ammasz. Podczas przewrotu główny ideolog baasizmu, Michel Aflak, przybył do Bagdadu, by zachęcać nowy rząd wojskowych z Abd al-Karimem Kasimem na czele do przyłączenia się do Zjednoczonej Republiki Arabskiej, którą na początku r. 1958 utworzyły Egipt i Syria. Kasim odrzucił jednak tę koncepcję, przekonany, że priorytetem są reformy w samym Iraku. Ar-Rikabi wszedł do pierwszego rządu Kasima, jednak odszedł z niego już we wrześniu z powodu ostatecznego zarzucenia przez Kasima idei panarabskich.
Zarzucenie koncepcji jedności arabskiej sprawiło, że baasiści znaleźli się w opozycji względem rządu Kasima, który rządził Irakiem w sposób dyktatorski. W końcu 1959 partia zorganizowała zamach na jego życie, który jednak się nie powiódł. W odpowiedzi doszło do fali aresztowań członków organizacji. Nie doprowadziły one jednak do zniszczenia partii. Fu’ad ar-Rikabi zbiegł przed aresztowaniem do Syrii, przekazując kierownictwo organizacji Alemu Salihowi as-Sadiemu. Ten przeprowadził reorganizację struktur partyjnych i utworzył związaną z nimi paramilitarną Gwardię Narodową. W 1961 Fu’ad ar-Rikabi został usunięty z partii, gdyż jego poglądy uznano za niezgodne z jej ideologią, a zbyt bliskie naseryzmowi.
W 1962 partia Baas rozwinęła sieć swoich lokalnych komitetów, nadal miała również sympatyków wśród osób, które po obaleniu monarchii objęły wysokie stanowiska urzędnicze lub wojskowe. W tym samym roku w strukturach partii powstało Biuro Wojskowe kierowane przez brygadiera al-Bakra i podpułkownika Ammasza oraz przez as-Sadiego, niebędącego wojskowym. Biuro opracowywało plan obalenia rządu Kasima na drodze kolejnego puczu oraz zajmowało się pozyskiwaniem kolejnych zwolenników partii wśród oficerów. As-Sadi nawiązał również kontakty z potencjalnymi sojusznikami wśród polityków cywilnych. Jednym z nich był Abd as-Salam Arif, niegdyś jeden z przywódców Wolnych Oficerów, po kilku miesiącach od zamachu stanu aresztowany, skazany na śmierć i ułaskawiony. Podobnie jak basiści, był on niechętny Irackiej Partii Komunistycznej i obawiał się izolacji Iraku w świecie arabskim.
Pierwszy okres rządów partii Baas w Iraku (luty-listopad 1963) mały|263x263px|Ahmad Hasan al-Bakr