ORP Kondor (294) – polski średniej wielkości okręt podwodny projektu 613, NATO: Whiskey. Zwodowany w Związku Radzieckim dla marynarki wojennej ZSRR w 1955 roku, wydzierżawiony, a następnie kupiony przez Polskę w połowie lat 60. Wszedł do służby w Marynarce Wojennej w roku 1965 pod nazwą ORP „Kondor”, z numerem taktycznym 294. W czasie 20 lat służby w polskiej Marynarce Wojennej odbył wiele rejsów po Bałtyku, Morzu Północnym, Morzu Norweskim i Morzu Barentsa, często uczestniczył w ćwiczeniach flot państw Układu Warszawskiego. Dwukrotnie pokonał podczas manewrów morskich lotniczo-morskie siły zwalczania okrętów podwodnych radzieckiej Floty Północnej, niewykryty przenikając do głównej bazy morskiej radzieckiej floty w Murmańsku. Służył w polskiej flocie podwodnej do 30 października 1985 roku.
Budowa Proces rozwojowy okrętów tego typu rozpoczął się w roku 1942 pod postacią projektu 608. Program ten jednak został zatrzymany przez dowództwo radzieckiej marynarki, gdyż wyporność projektowanej jednostki przekroczyła jej wymagania o 50 tonNorman Polmar: Cold War Submarines, s. 24–28.. W 1946 roku program reaktywowano, tym razem jednak w celu opracowania konstrukcji okrętów projektu 613, z wykorzystaniem konstrukcji opracowanych w III Rzeszy typów VIIC i XXI. Do tego celu wykorzystano także zatopiony na Bałtyku niemiecki okręt podwodny U-250, który po wydobyciu z dna został poddany szczegółowym badaniom.
Okręt został zbudowany zgodnie z dokumentacją projektową okrętów tego projektu opracowaną przez CKB-18 (noszące obecnie nazwę Biuro Konstrukcyjne Rubin) w Zakładzie Nr 189 (obecnie Stocznia Bałtycka) w LeningradzieT. Grzesikowski, C. Rudzki: ORP Kondor (294), s. 24-25.. Jednostka była częścią najliczniejszego programu budowy okrętów podwodnych czasów zimnej wojny i największego w całej historii po jednostkach typu VIIC – okręt wybudowano jako jedną z 215 ukończonych jednostek swego typuNorman Polmar: Submarines Of The Russian and Soviet Navies, s. 145-148..
Pierwszą sekcję położono na pochylni 28 lipca 1954 roku, następnie 20 października 1954 roku zamontowano sekcje rufową oraz dziobową wraz z wyrzutniami torpedowymi. 30 czerwca 1955 roku jednostka została zwodowana z alfanumeryczną nazwą S-355. 5 sierpnia 1955 roku zamontowane zostały 2 silniki elektryczne cichego pływania oznaczone jako PG-103 Zakładów Kirowa w Leningradzie o numerach fabrycznych 570375 i 570377. 12 sierpnia zamontowano elementy wyposażenia nawigacyjnego z kompasem magnetycznym, 15 sierpnia zaś żyrokompas z pięcioma repetytorami. Tego samego dnia ukończono montaż dwóch głównych silników wysokoprężnych typu 37D o numerach 15723–28 i 15729–34. 12 dni później ukończono montaż dwóch głównych silników elektrycznych o numerach fabrycznych 26766 i 26765.
Państwowe testy odbiorcze rozpoczęte zostały 20 września 1955 roku, w ich trakcie – 5 października 1955 roku – dokonano próbnego zanurzenia jednostki na głębokość 170 metrów. Sprawdzono wówczas również inne parametry taktyczno-techniczne, w tym maksymalną prędkość nawodną i podwodną, które wyniosły odpowiednio 18,44 węzła i 13,6 węzła. Po zakończeniu prób zdawczo-odbiorczych, 12 listopada 1955 roku okręt wszedł do służby w marynarce radzieckiej.
Konstrukcja
Kadłub Okręt został zbudowany w według wersji projektu oznaczonej na zachodzie jako Whiskey V w architekturze dwukadłubowej, z całkowicie spawanym kadłubem sztywnym wykonanym ze stali stopowej SChL-4 z opływowym kształtem kadłuba lekkiego, którego część rufowa otrzymała konfigurację „noża” z dużym sterem umieszczonym za dwiema bliźniaczymi śrubami. Za pędnikami umieszczono również poziome stery głębokości. Blachy kadłuba sztywnego o długości 58 metrów i średnicy 4,4 metra, miały grubość 16 do 20 mm (pod kioskiem 26 mm), zaś dzielących go grodzi wodoszczelnych 30 mmS. Sutkowski, T. Grzesikowski: ORP Kondor, s. 7-8.. Wchodzący w skład kadłuba sztywnego kiosk o owalnym przekroju, wykonany był z blach stalowych o grubości 16 mm. Kadłub lekki, którego zadaniem było m.in. zapewnienie opływowego kształtu okrętu, zbudowany został z blach stalowych o grubości 4 do 8 milimetrów. Wały napędowe w części wystającej z kadłuba otrzymały wsparcie w postaci poziomych stabilizatorów. Niewielkie centrum bojowe okrętu umieszczono w podstawie kiosku – rozwiązanie z którego zrezygnowano w okrętach typu XXI – dzięki temu cały zestaw peryskopów i innych masztów (po złożeniu) mieścił się w całości w kiosku. Jego maksymalna głębokość zanurzenia określona została na 200 metrów, zaś głębokość testowa na 170 metrów. W czasie projektowania stanowiło to bardzo dobre osiągnięcie – jednostka mogła bowiem zanurzać się na znacząco większą głębokość niż jednostki typu XXI, niemal zaś tak głęboko jak amerykańskie okręty typu Tang. Możliwość osiągania dużych głębokości została jednak uzyskana kosztem warunków bytowych załogi. Dzięki dwukadłubowej konstrukcji, zapas pływalności tej jednostki wynosił 27,4%S. Sutkowski, T. Grzesikowski: ORP Kondor, s. 39.. Jakkolwiek były to jednostki średniej wielkości, znacznie większe od niemieckich podstawowych oceanicznych jednostek typu VIIC, były raczej uznawane za okręty przeznaczone na wody euro-azjatyckie, choć zdolne były do prowadzenia wojny przeciw żegludze na wschodnim obszarze Atlantyku. left|thumb|Wizerunek jednostki typu Whiskey V, wersji projektu 613 której przedstawicielem był ORP „Kondor”. Widoczną na pierwszy rzut oka cechą charakterystyczną tej wersji projektu, był odmienny kształt kiosku i brak działa pokładowego, a także konsola sonaru pod kadłubem. Wyporność nawodna okrętu wynosiła 1045 ton, w położeniu nawodnym zaś okręt wypierał 1333 tony wody. Długość całkowita okrętu wynosiła 76 metrów, szerokość 6,7 metra, zanurzenie zaś 4,9 metra.
Napęd Napęd jednostki na powierzchni zapewniały dwa silniki Diesla typu 37D o łącznej mocy wyjściowej 4000 KM, w zanurzeniu natomiast dwa główne silniki elektryczne o łącznej mocy 2700 KM. Okręt wyposażony został także w dwa mniejsze silniki elektryczne służące do cichego pływania o łącznej mocy 100 KM. To ostatnie rozwiązanie zostało wprost przejęte z konstrukcji niemieckich. Na okręcie zainstalowano dwa duże akumulatory 46-SU po 112 ogniw każdy. W celu umożliwienia pływania podwodnego z użyciem silników spalinowych ORP „Kondor” otrzymał chrapy. Każdy silnik spalinowy połączony był za pomocą sprzęgła w linii wału z silnikiem elektrycznym, i pracując na powierzchni bądź w zanurzeniu przy użyciu chrap, napędzał silnik elektryczny, który pracował w tym wypadku jako ładująca akumulatory prądnicaS. Sutkowski, T. Grzesikowski: ORP Kondor, s. 14.. Tak skonfigurowany układ napędowy, w połączeniu z opływowym kadłubem lekkim, pozwalał jednostce na rozwijanie prędkości 18,44 węzła na powierzchni oraz 13,6 węzła w zanurzeniu. Prędkość podwodna pod chrapami wynosiła 6 węzłów przy pracy dwóch silników spalinowych z prędkością obrotową 280 obrotów na minutę.
Uzbrojenie Podstawowe uzbrojenie jednostki stanowiło 12 torped wystrzeliwanych z sześciu wyrzutni kalibru 533 mm – czterech umieszczonych w dziobie okrętu oraz dwóch na rufie. Wyrzutnie były wyrzutniami impulsowymi, z systemem niwelowania śladu torowego, z których pocisk był wypychany na zewnątrz za pomocą impulsu sprężonego powietrzaNorman Friedman: Submarine Design, s. 162-164.. W tym celu przy wyrzutniach umieszczone były zbiorniki torpedowe wypełnione sprężonym powietrzem o ciśnieniu 9,83 MPa, zaś ilość litrów zużytego do strzału powietrza uzależniona była od wzrastającego wraz z głębokością zanurzenia ciśnienia hydrostatycznego. Przy tym przestarzałym już w latach 50. systemie wyrzutni torpedowych, okręt mógł odpalać torpedy do głębokości nie większej niż 70 metrów. Wyrzutnie polskich jednostek projektu 613 przystosowane były do torped 53-38, 53-39, ET-80, SAET-50 oraz 53-56S. Sutkowski, T. Grzesikowski: ORP Kondor, s. 19. Okręt miał też możliwość postawienia do 20 min dennych MDT i AMDT z wyrzutni torpedowych. 12 min mogło być umieszczonych w wyrzutniach torpedowych – po dwie w każdej – 8 zaś na stelażach. Wykonując zadania minowe, okręt mógł przenosić dwie torpedy służące do samoobrony. W odróżnieniu od wcześniejszych jednostek swojego typu „Kondor” pozbawiony był działa pokładowego.
Służba Akt przekazania okrętu marynarce Związku Radzieckiego podpisano 12 listopada 1955 roku, jednak radziecką banderę jednostka nosiła już od października tego roku. Od tego momentu do kwietnia 1965 roku w czasie 1105 godzin okręt przebył 10 037 mil morskich na powierzchni oraz 1273 Mm w zanurzeniu w czasie 319 godzin – wykonując 229 zanurzeń. Ostatni remont średni połączony m.in. z modernizacją systemu chrap i silników 37D okrętu, przeprowadzono od listopada 1964 do kwietnia 1965 roku. W 1965 roku okręt wydzierżawiono polskiej Marynarce wojennej, która jeszcze w tym samym roku wykupiła go za kwotę trzech milionów złotych.
Marynarka Wojenna thumb|20 czerwca 1967 r.; spotkanie w morzu ORP „Kondor” i trałowca bazowego ORP „Pelikan” w celu przekazania na ten ostatni pławy – automatycznej stacji meteo. 10 czerwca 1965 roku na okręcie pod podniesiono polską banderę, zaś cztery dni później okręt pod nazwą ORP „Kondor” po raz pierwszy wyszedł w morze z polską załogą, której dowódcą został kpt. mar. Franciszek Wróbel, zaś jego zastępcą ds. politycznych kpt. mar. Aleksy Kazimierczak. Jako bosman okrętowy w dowództwie jednostki znalazł się także st. bosm. Włodzimierz Kuczer. Na pokładzie okrętu znalazł się w tym rejsie Dowódca Marynarki Wojennej wiceadmirał Zdzisław Studziński oraz dowódca 1. Brygady Okrętów Podwodnych kmdr Henryk Pietraszkiewicz. Od 26 do 28 czerwca tego roku ORP „Kondor” wziął udział w paradzie morskiej na redzie portu w Gdyni, wraz z jednostkami marynarek wojennych NRD i ZSRR, zorganizowanej z okazji XX-lecia marynarki wojennej PRLT. Grzesikowski, C. Rudzki: ORP Kondor (294), s. 25-31..
We wrześniu tego roku okręt przeprowadził udane ćwiczenia torpedowe z zakresu zwalczania okrętów podwodnych oraz ćwiczenia w pokonywaniu jego rubieży obronnej przeciw okrętom podwodnym. W tym samym miesiącu przeprowadził ćwiczenie ataku torpedowego na niszczyciel – z dwóch wystrzelonych torped jedna przeszła pod celem, druga zaś nie zdołała opuścić wyrzutni. Podobnie, 17 września, ORP „Kondor” przeprowadził ćwiczenie torpedowe w ataku na eskortowany transportowiec – z trzech wystrzelonych torped dwie prawidłowo przeszły pod celem, jedna zaś zatonęła z niewyjaśnionych przyczyn. Ćwiczenia te zapoczątkowały intensywny cykl szkoleń prowadzonych często w myśl zasad i taktyki działania radzieckiej Floty Bałtyckiej.
Współdziałanie i przełamywanie radzieckiej rubieży obrony W czerwcu 1966 roku okręt odbył rejs szkoleniowy na Atlantyk, w towarzystwie ORP „Sokół” i ORP „Bielik”, prowadząc tam działania w ramach służby bojowej Floty Bałtyckiej i we współdziałaniu z jej okrętami podwodnymi. W czerwcu 1967 roku wraz z innymi jednostkami okręt miał wyjść na długotrwały rejs po Atlantyku, jednak wobec wybuchu arabsko-izraelskiej wojny sześciodniowej rejs został odwołany, zaś brygada okrętów podwodnych została postawiona w stan podwyższonej gotowości bojowej. Po wyjściu jednostek na Bałtyk, z pokładu ORP „Kondor” obserwowano wzmożony ruch okrętów Bundesmarine. Okręt wykrył niemieckie okręty rozpoznawcze „Trave”, „Atlantis II” i „Sawerland” i na rozkaz dyżurnego oficera operacyjnego 1. BOP podjął śledzenie ostatniej z nich, po czym 20 czerwca w rejonie śledzenia zauważono pławę – automatyczną stację meteorologiczną, która została podjęta z wody przez marynarzy polskiej jednostki, a następnie przekazano na trałowiec bazowy Marynarki Wojennej ORP „Pelikan”.